نتيجه: آيه اخير و ديگر آيات، نشانگر آنست كه «كتاب»در اصطلاح‌شناسى قرآنى، چيزى است كه خداوند بر پيامبرانش فرو مى‌فرستد تا مردم را به هدايت رهنمون سازد و در اختلافات ايشان، داورى كند و آنان را از تاريكيهاى كفر، شرك و الحاد برهاند. از اين رو، چرا «الكتاب»در آيه‌ى جزيه به همين معنا نباشد؟ چه دليلى بر آنست كه «الكتاب»در آيه‌ى جزيه در معناى اخص ] مسيحيان، يهوديان و مجوسيان [ به كار رفته است؟ شاهد بر تعميم معناى «الكتاب»در آيه‌ى جزيه، روايت واسطى است:

«قال: سئل ابوعبداللّه‌ «عليه السلام»عن المجوس أكان لهم نبى؟ فقال: نعم، أما بلغك كتاب رسول اللّه‌(ص) الى اهل مكه: اسلموا والا نابذتكم بحرب. فكتبوا الى النبى(ص): خذ منّا الجزيه و دعنا على عبادة الاوثان، فكتب اليهم النبى(ص) انّى لست آخذ الجزيه الا من اهل الكتاب. فكتبوا اليه يريدون تكذيبه: زعمت انّك لاتأخذ الجزيه الا من اهل الكتاب ثم اخذت الجزيه من مجوس هجر، فكتب اليهم رسول اللّه‌(ص): انّ المجوس كان لهم نبىّ فقتلوه و كتاب احرقوه، اتاهم نبيّهم بكتابهم فى اثنى عشر الف جلد ثور.» (٢٢)

از امام صادق(ع) پرسش شد كه آيا مجوسيان، پيامبر داشتند؟ فرمود: بلى. آيا اين رخداد، به شما نرسيده است كه پيامبر(ص) به مكيان نامه نگاشت: «اسلام آوريد و گرنه اعلان جهاد خواهم داد.»آنان پاسخ دادند: از ما جزيه‌گير و ما را در پرستش بتان واگذار. پيامبر، نامه‌اى ديگر نگاشت كه: من از غير اهل كتاب، جزيه نمى‌گيرم. مكيان، براى دروغ وانمودن سخن وى، نوشتند: گفته‌اى كه از غير اهل كتاب جزيه نمى‌گيرى. با آنكه از مجوسيان هَجَر جزيه گرفته‌اى؟!

پيامبر(ص) در پاسخ نوشت: مجوسيان، پيامبرى داشتند كه او را كشتند و كتاب او را آتش زدند. پيامبرشان، در ١٢ هزار پوست گاو نر، كتاب آسمانى‌اش را براى ايشان آورد.

بنابراين، با توجه به استعمال «الكتاب»در حديث در مورد كتاب مجوسيان، و نيز به كار رفتن «اهل كتاب»در مورد خود ايشان، هيچ زمينه‌اى براى مختص دانستن «الكتاب»و «اهل الكتاب»به تورات و انجيل و پيروان آن دو، باقى نمى‌گذارد.

(٢١) سوره بقره، آيه ٢١٣.
(٢٢)وسائل الشيعه، ج١١/ باب ٤٩ از ابواب جهاد النفس، ح١.