اما در قضاياى حقيقى، حكم تابع موضوعهايى است كه وجود آنها در حال، گذشته، يا آينده، فرض مى‌شود و ممكن است در زمان حاضر هيچ مصداقى هم در خارج نداشته باشند، اما به هر حال حكم - حتى به فرض نبود وجود خارجى و مصداق بيرونى - همچنان صادق است، همانند آن كه مى‌گوييم آتش گرم است؛ اين حكم همه مصداقهاى فرضى اين موضوع را چه در گذشته، چه در زمان حال و چه در آينده در بر مى‌گيرد. ترديدى نيست كه بيشتر احكام شرعى كه در قالب «قضيه»آمده‌اند - خواه به صورت اخبارى همانند حديث نبوى «المؤمنون عند شروطهم» (١٠)و خواه به صورت انشائى همانند آيه: {أوفوا بالعقود } (١١)و خواه به صورتهاى ديگر - قضيه حقيقى هستند نه قضيه خارجى، بر اين پايه مصداق‌هاى آنها بدانچه در روزگار پيامبر(ص) و يا در روزگار امامان معصوم(ع) وجود داشته، منحصر نمى‌شود، بلكه همه مصداق‌هايى را كه در گذر زمان و مكان يابيده شود در بر مى‌گيرد، مشروط به آن كه - چنان كه روشن است - دليلى بر استثنا يا خروج آنها از اين مشمول و فراگيرى نرسيده باشد. اين حقيقت به ويژه در مورد آيات قرآن ترديد ناپذير است، هر چند خطابهاى قرآن، صورت خطاب مشافهه و رودروى داشته باشد. دليل اين امر نيز آياتى است كه قرآن خود بدين تصريح مى‌كند كه كتابى براى همه مردمان در همه زمانها تا روز قيامت است.

از همين جاست كه مى‌گوييم: احكام مسافر، كسانى را هم كه با وسايل تندرو مسافرت مى‌كنند در بر مى‌گيرد و به سفرهاى دورانهاى پيش كه با وسايل كندرو صورت مى‌پذيرفته است، اختصاص ندارد، البته تا زمانى كه دليلى بر اين اختصاص اقامه نشود - و واقعيت نيز آن است كه چنين دليلى وجود ندارد. چنين است كه مى‌گوييم: احكام مربوط به آب حمام، آب حمام‌هاى زمان ما را نيز در بر مى‌گيرد، گرچه كه اين حمام‌ها با آنچه در گذشته وجود داشته از جنبه‌هاى فراوانى تفاوت كند. احكام چاه نيز چنين است و چاههاى عميقى را هم كه در روزگار ما حفر مى‌شود، در بر مى‌گيرد.

حكم مثلى و قيمى نيز، نسبت به كالاهاى فراوانى همانند انواع لباس، غذا، وسايل نقليه، وسايل خانگى و جز آن كه در روزگار حاضر به دست بشر ساخته شده است همين حالت را دارد. اين گونه كالاها كه زمانى قيمى شمرده مى‌شده‌اند امروز مثلى دانسته مى‌شوند. در حالى كه

(١٠)مؤمن است و شرطش. «الخلاف»ج٢١/٣١٨.
(١١)سوره مائده آيه ١: به پيمانهاتان وفاكنيد.