ضعف و زبونى و عقب ماندگى و حقارت به شمار آيد، آنگاه چه بايد گفت؟ چنين پديدارى، بسيار در مورد هنديان، نقل مى‌شود كه فراوانى جمعيت در آنجا به حدى رسيده است كه بسيارى از گرسنگى مى‌ميرند، بسيارى در كنار خيابانها مى‌زيند، در همان جا زاده مى‌شوند و همان جا مى‌ميرند و هيچ وسايل رفاه و زندگانى نيز در اختيار ندارند.

نمى‌گويم جمعيت مسلمانان به چنين حدى رسيده، يا به چنين حدى نرسيده است، آنچه مى‌گويم اين است كه اگر مسأله به اين جا برسد آيا در آن هنگام مى‌توان گفت اين همان چيزى است كه رسول خدا(ص) به واسطه آن به ديگر امت‌ها فخر مى‌فروشد؟ يا آن كه در اين دوران بر مسلمانان لازم است نه از نظر اندازه، بلكه در چگونگى و كيفيت به فراوانى يافتن و برترى يافتن، بينديشند و در پى فزونى يابى در دانش و توانايى فرهنگى و فكرى و صنعتى و اخلاقى باشند، نه در پى فراوانى افرادى كه از اين تواناييها بى‌بهره است، چه، جمعيتى اينچنين در بسيارى از موارد مانع رسيدن به آن چگونگى و كيفيت مورد نظر مى‌شود. البته به خواست‌خداوند در آينده به اين مطلب خواهيم پرداخت.

اين حقيقت به آنچه در برخى كلمات قصار امير مؤمنان(ع) آمده است، تأييد مى‌شود، آنجا كه درباره اين سخن رسول خدا(ص) كه: «غيرّوا الشيب و لاتشبّهوا باليهود» (٨)از او پرسيدند و در پاسخ فرمود: «إنّما قال ذلك و الدين قُلّ. فأمّا الاّن و قد اتّسع نطاقه و ضرب بجرانه فامروّء و ما اختار». (٩)

ناگفته نماند كه همه پرسشهاى نوخاسته به همين پنج مورد محدود نمى‌شود مقصود ما از آوردن اين نمونه‌ها، روشن ساختن اين نكته است كه يگانه كليد اصلى حل بسيارى از اين گونه سئوال‌ها همين حقيقت‌يعنى ديگرگونى حكم به تبع دگرگون شدن موضوعهاى عرفى است.

چكيده سخن آن كه احكام گرفته شده از شارع مقدس، احكامى ثابت‌اند و درگذر سده‌ها و هزاره‌ها و در جايهاى مختلف تغيير نمى‌يابد؛ حلال هميشه حلال است و حرام نيز هماره حرام. اما موضوعاتى كه از عرف گرفته مى‌شود در بسيارى از موارد از زمان و مكان اثر مى‌پذيرد و با تفاوت زمان يا مكان موضوع نيز تغيير يافته و حكم هم به سبب آن ديگرگون شود.

تغيير موضوع نيز بر سه گونه است:

- گاه با ديگرگون شدن ماهيت موضوع است، چنان كه سگ در نمكزار بيفتد و استحاله شود؛

- گاه با دگرگونى اوصاف اصلى

(٨)سفيدى ريش خود را خضاب كنيد و با يهوديان همانند مكنيد.
(٩)رسول خدا(ص) اين سخن را زمانى فرمود كه اسلام را حوزه‌اى اندك بود. اما اكنون كه گسترده دامن شده و لنگر افكندها ست، هر مرد هرگونه بخواهد ريش بيارايد. «شرح ابن ابى الحديدى»، ج١٨/١٢٢.