هر چند عنوان «اهل الكتاب»در قرآن كريم، بعيد نيست كه مراد از آن يهود و نصارى باشند - و چه بسا كاوش و تأمل هم چنان نتيجه دهد - اما عنوان «الكتاب»در آيات قرآنى. اگر در چنان همايش و تركيب قرار نگيرد و قرينه‌اى تعيين كننده هم در كار نباشد، نه تورات و انجيل و نه كتاب ديگر از كتابهاى پيامبران پيشين را نمى‌رساند. بلكه هر چه را از ملكوت بر پيامبرى از پيامبران الهى وحى شده باشد، مراد از آن خواهد بود. بدون آنكه ويژه و يا اشاره به كتاب خاص باشد. اين نكته، چيزى است كه كاوش و تأمل در آيات گوناگون، گواه آن است.

بنا بر اين، «الكتاب»در آيه‌ى جزيه، فراگيرتر از تورات و انجيل است و گواهى بر تقييد به آن دو، وجود ندارد بلكه شايد بتوان گفت كه محدود به آن دو نيست زيرا به اجماع امت اسلامى و نيز رواياتى كه مجوس را داراى كتاب معرفى مى‌كند، واژه‌ى «الكتاب»، كتاب مجوسيان را هم فرا مى‌گيرد.

هم چنين روشن مى‌شود كه دليلى بر تقييد «الكتاب»به كتابهاى آسمانى كه دين جديد ابلاغ كرده‌اند، نداريم زيرا كتاب مجوسيان در زمره اديان شريعت‌آور، و پيامبر ايشان در شمار پيامبران اولوالعزم، نبود. بنا بر اين، اطلاق «الكتاب»هر كتاب آسمانى را در بر خواهد گرفت.

توضيح افزونتر: مراد از «الكتاب»در يادكرد پيامبران و اديان الهى، همان مرز جداساز فكرى، اعتقادى و عملى ميان ايمان و كفر است. كتاب الهى همانست كه انسانها و تجمعات انسانى را از اسارت آيينهاى بشرى و خودساخته مانند پرستش بتان و خدايگان خيالى، آزاد مى‌كند و آنان را به سوى آيين الهى فرا مى‌خواند. بنا بر اين، كتاب همان صحيفه خداوندى است كه شناخت‌خداوند و حقايقى را كه كتابهاى آسمانى عهده‌دار توضيح و تبيين آن شده‌اند، در بر دارد. معارفى كه نقطه‌ى مقابل الحاد، شرك و بت‌پرستى است. و اين نكته، محتوايى عمومى در تمامى كتابهاى آسمانى است.

خداوند فرمود:

{ومنهم اميّون لايعلمون الكتاب... } (١٨)

{و قل للذين اوتوا الكتاب والاميّيّن واسلمتم... } (١٩)

در اين آيات، «الكتاب»در مقابل «امى بودن»قرار داده شده است كه همان پرستش بت باشد.

و خداوند فرمود:

{ما يودّ الذين كفروا من اهل الكتاب ولا المشركين... } (٢٠)

(١٨) سوره بقره، آيه ٧٨.
(١٩) سوره آل عمران، آيه ٢٠.
(٢٠) سوره بقره، آيه ١٠٥.