البته ممكن است پرداختن به اين بحث، براى كسانى كه جزيه را نوعى ماليات به حساب نمى‌آورند، بلكه آن را تنها باجگيرى قدرت حاكم از انسانهاى تحت سلطه خود مى‌دانند، چندان مناسب نباشد، چون عصر باجگيرى و باج دهى سپرى شده و به اصطلاح «سالبه به انتفاء موضوع» است. ولى براى كاوشگر حقيقت جو، كه از يك سوجزيه را از احكام مسلّم صدر اسلام مى‌شمارد و از سوى ديگر، احكام اين دين حنيف را جاودانى و در خور اجرا در همه زمانها مى‌داند، طرح اين بحث جالب و ضرورى به نظر مى‌رسد.

به هر حال، براى روشن شدن اين مسائل، بررسى و روشن سازى چند مطلب لازم است:

١. مفهوم جزيه

معناى لغوى:از نظر بيشتر اهل لغت، كلمه «جزيه» لفظى است عربى و گرفته شده از ماده «جزاء».

در قاموس المحيط آمده:

جزيه به كسر جيم: خراج زمين و چيزى است كه از شخص ذمّى گرفته مى‌شد، جمع اين كلمه جزى و جزى و جزاء است. (١)

در صحاح اللغه آمده:

جزيه چيزى است كه از اهل ذمه دريافت مى‌شود و جميع آن جزى است مانند لحيه و لحى. (٢)

گروى ديگر بر آنند: اين لفظ، معرّب كلمه فارسى «گزيت» يا «گزيه» يا «گزيد» است.

جرجى زيدان پس از بيان پاره‌اى از تاريخ جزيه مى‌نويسد:

عرب ظاهراً اين كلمه را هم از لحاظ لفظى و هم از جهت معنايى از ايرانيان گرفته و سپس لفظ آن را تعريف و به صورت جزيه در آورده است.» (٣)

(١)قاموس المحيط، مجد الدين فيروز آبادى، ماده جيم، مؤسسه فن الطباعه، مصر.
(٢)صحاح اللغه، اسماعيل بن حماد جوهرى، ماده جيم، دارالكتب العربى، مصر.
(٣)تاريخ تمدن اسلامى، جرجى زيدان، ترجمه على جواهر كلام، امير كبير، تهران.