از امورى كه فراخى در امر قبله را تأييد مى‌كند، قبرهاى ائمه(ع) در عراق است كه بر خلاف نزديكى مساحت بين آنها، اختلاف در جهت قبله در آن قبرها ديده مى‌شود، به گونه‌اى كه انحراف قبله، قطع حاصل مى‌شود.

علما نيز،به گونه پيوسته، در زمان‌ها و دوران‌هاى گوناگون،در آن‌جا نماز مى‌گذاردند و مردگان مسلمانان را دفن مى‌كردند. اين موارد گوياترين و آشكارترين دليل،بر فراخى در امر قبله است...

در اعتماد بر قاعده‌ها،دانش هيئت، كه بنا شده بر كروى بودن زمين است و... اشكال وجود دارد؛چرا كه گمان‌آور نيست،چه رسد به قطع‌آور باشد، به ويژه پس از علم به موافقت نداشتن فقيهان با دانشمندان هيئت، بلكه ظاهر كتاب عزيز به خلاف آنان است كه فرمود: «الذي جعل لكم الأرض فراشاً.»،«ألم نجعل الأرض مهاداً» و «إلى الأرض كيف سطحت». (٩٠)

ديدگاه محقق اردبيلى

محقق اردبيلى،با ديد باز و گسترده‌اى به مسأله نظر مى‌كند، تعبيرهاى ايشان، در امر قبله،نشان دهندؤاين است كه ايشان، تا چه اندازه اين‌گونه مباحث پردامنؤفقهى و ستاره‌شناسى را كم فايده و يا بى‌ارزش مى‌داند:

اما شخصى كه دور است از كعبه،يا كسى كه امكان ندارد براى او، رو به رو قرار گرفتن با كعبه،ظاهر اين است كه قبله چنين كسانى،جهت كعبه است و مراد از جهت، سمت و سوى عرفى قبله است.

آن‌گاه مى‌پردازد به بحث از نشانه‌هاى سنجشى و برآوردى و سوى قبله و مى‌نويسد:

خلاصه: من مسأله قبله را آسان‌ترين امر ممكن مى‌دانم، همان‌گونه كه ظاهر آيه شريفؤ قرآن، بر اين دلالت دارد: {فأينما تولّوا فثمّ وجه الله } ، {... شطر المسجد الحرام } و يا

(٩٠)همان مدرك، ص ٣٤٣، به نقل از حدائق.