توضيح:از آن جا كه «اذا» از ادات شرط و «حتى» ابتدائيه است، مدلول آيه عبارت است از اين كه يتيمان را آزمايش‌كنيد، پس هر گاه به حد زناشويى (بلوغ سنى) رسيدند و از رشد نيز برخوردار بودند، اموال آنان را به آنان بدهيد. پس آيه دلالت دارد بر شرط بودن بلوغ سنى و رشد صبى براى نفوذ تصرفات او از فقيهانى كه اين تقسير را پذيرفته‌اند،صاحب جواهر است. (٢٥) وى اين تفسير را تاييد مى‌كند به اين كه به ندرت «اذا» از معناى ظرف و شرط بودن خارج‌مى‌شود؛ از اين روى هر جا كه در قرآن «اذا» به كار آيد حمل بر شرط بودن و ظرف بودن مى‌شود. و چون «اذا» و «ان» ازحروف شرط هستند دلالت دارند كه مدخول آنها، يعنى بلوغ و رشد، شرط واگذارى اموال به خردسالان است.

نقد

اين تفسير، هنگامى درست است كه «حتى» به معناى ابتداباشد و اين خلاف ظاهر است. ابن هشام در كتاب مغنى مى‌نويسد:

حتى حرفى است كه به يكى از سه معنى استعمال مى‌شود: ١. انتها ٢. غايت و همين معناى دوم در حتى بيشتروجود دارد ٣. تعليل. (٢٦)

٢. تفسير دوم عبارت است از اين كه «حتى» به معناى غايت و«اذا» در ظرف بودن و شرط بودن به كار رفته باشد و غايت به حتى، خارج از مغيى باشد، يعنى واجب بودن آزمايش يتيم،پيش از بلوغ سنى است و پس از بلوغ سنى، بى‌آزمايش اموال به يتيم داده مى‌شود و رشد نيز، به تنهائى كافى است دردرستى داد و ستدها، گرچه پيش از بلوغ باشد. پس اثر داشتن داد و ستد يتيم، بستگى دارد يا به رشد او، گرچه به‌حد بلوغ سنى نرسيده باشد و يا رسيدن به حد بلوغ سنى، گرچه رشد نداشته باشد. بنا بر اين، معناى آيه عبارت است‌از لزوم آزمايش نابالغ، تا هنگام بلوغ فقط و اما پس از بلوغ يتيمان، براى واگذارى اموال آنان آزمايش لازم نيست، بلكه‌به محض رسيدن به دوران بلوغ، اموالشان به خودشان داده مى‌شود. پس آيه دلالت دارد بر اين كه

(٢٥)جواهر الكلام، شيخ محمد حسن نجفى، ج٢٦، ص ١٨.
(٢٦)مغنى اللبيب عن كتب الاعاريب، ابن هشام، ص ١٦٦، بيروت.