بعد از رحلت پيامبر اكرم(ص)، اوّلين و مهم‌ترين منشأ جدايى مسلمانان به دو فرقه مهمّ، موضوع جانشينى بعد از آن حضرت بود. شيعيان بر اين باورند كه جانشين بعد از رسول خدا(ص) از سوى ايشان تعيين گرديده و به انتخاب مردم واگذار نشده است، در حالى كه اهل سنّت بر اين پندارند كه آن حضرت بعد از خود جانشينى تعيين نكرد و امر خلافت و امامت را به مردم واگذاشت .

نمى‌توان انكار كرد كه مطامع شخصى و گروهى نسبت به موضوع بسيار فريبنده سلطنت و حاكميت بر مردم، مى‌تواند مهم‌ترين نقش را در پيدايى اين اختلاف اساسى ميان مسلمانان ايفا كند. چشم پوشى از اين واقعيت و ناديده گرفتن شواهد روشن تاريخى آن (٧)و در نتيجه، نخستين انگيزه‌هاى دو طرف نزاع در اين اختلاف بنيادين را تنها در تفاوت نگرش تئوريك و اجتهادى ديدن، نمونه آشكارى از تعصّب جاهلانه است. (٨)بدين روى از

(٧) مفسّر بر اساس دانسته‌هاى پيشين خود بر اين باور است كه «معناى ظهور بدوى اين متن، حقيقت ندارد» و بر فرض تفسير متن بر پايه ظهور بدوى و با توجه به ايمان به حقانيت دين، اين باور در او شكل مى‌گيرد كه «معناى ظهور بدوى اين متن، حقيقت دارد» و اين دو، دو گزاره متناقص هستند كه تصديق آنها در يك زمان ممكن نيست.
(٨) رودررويى جسورانه برخى از اصحاب با پيامبر(ص) در واپسين لحظات زندگى آن حضرت، گوياى گوشه‌اى از اين واقعيت تلخ است. بخارى از ابن عباس نقل مى‌كند كه گفت: آنگاه كه بيمارى بر پيامبر(ص) سخت گشت، فرمود: «ورقى به من دهيد تا براى شما چيزى بنگارم كه هيچ گاه پس از من گمراه نشويد». عمر گفت: «درد بر پيامبر(ص) چيره گشته و كتاب خدا در نزد ماست و هموما را بس است». اختلاف ميان حاضران بالا گرفت و فريادها بلند گشت، تا اين كه پيامبر(ص) فرمود: برخيزيد و از كنار من دور شويد كه نزاع و دشمنى در نزد من سزاوار نيست. ابن عباس گفت: مصيبت و همه مصيبت هنگامى بود كه ميان پيامبر(ص) و نوشته‌اش جدايى افتاد! (صحيح بخارى، ج١، ص٣٧).