وجه، احترام و ضمانت اجراى قاعده حقوقى را به عهده مى‌گيرد. اين موضوع در شريعت، مباحث كلامى و تفسيرى آمده است و پيش از اين در بحث تقارن بين قاعده حقوقى و شرعى از زاويه كيفر قانونى به اين موضوع پرداختيم.

ب) جهت اخلاقى قاعده شرعى

اخلاق در شريعت مانند جريان خون در رگها و روح در پيكر آدمى است. اخلاق در همه جهات و زواياى قاعده شرعى، اعم از غايت، وسيله، شكل، موضوع، ظاهر و باطن حضور دارد و از هر سو همه سطوح قاعده شرعى را احاطه كرده و به همين دليل است كه هيچ حكم شرعى را نمى‌يابيم، مگر اينكه مسئله اخلاقى يا در مقدّمات و مبادى يا در هدف و نتيجه يا در اجزا و اركان، آن را احاطه كرده است.

براى تبيين اين امر، نكات زير را ياد آور مى‌شويم:

نكته اوّل:عمل به قاعده شرعى، از نوع وضعى ، تكليفى، ترك و يا فعل، بنفسه مرتبه‌اى از مراتب كمال نفسانى به حساب مى‌آيد و بر اين اساس مسئله شرعى با مسئله اخلاقى از لحاظ هدف واحد پيوند زده مى‌شود. يكى از بزرگان فقهاى معاصر در كتاب فقهى خود در اين باره مى‌گويد: «نخستين مرتبه جهاد با نفس كه خداوند از همه بندگان خود خواسته است، همانا انجام واجبات و ترك محرّمات است». (١)و سپس براى اثبات اين مطلب، به مجموعه‌اى از روايات استدلال مى‌كند؛ از جمله:

١. مرحوم صدوق روايتى را با اسناد خود از امام صادق(ع) نقل مى‌كند و آن حضرت نيز از پدران خود عليهم السلام نقل مى‌كند كه حضرت پيامبر(ص) در يكى از وصاياى خود به حضرت على(ع) فرمود:

«يا علي ثلاثة من لقى اللّه‌ عزّ وجلّ بهنّ فهو من أفضل الناس: من اتى اللّه‌ بما افترض عليه فهو من اعبد الناس، و من ورع عن محارم اللّه‌ فهو من أورع الناس ، و من قنع بما رزقه اللّه‌ فهو من اغنى الناس. ثمّ قال: يا علي، ثلاث من لم يكن فيه لم يتمّ عمله: ورع يحجزه اللّه‌ عن معاصي اللّه‌، و خلق يدارى به الناس، و حلم يردّ جهل

(١) مهذب الاحكام فى بيان الحلال و الحرام، ج١٥، ص٢٧٢، مؤسسه المنار، چاپ چهارم، ١٤١٦ هـ. .