بنابراين روايات، كسى كه مطابق قواعد مقرّر در فقه و شريعت به واجبات عمل كرده، و محرّمات را ترك كند، به دليل اثر معنوى بزرگى كه اين كار بر قلب و كمال نفسانى او به جا مى‌گذارد، متّصف به صفات اخلاقى زير خواهد بود: بهترين مردم، با تقواترين مردم، عابدترين مردم، دوست و محبوب خدا، مقرّب در پيشگاه خداوند، با ورع‌ترين مردم، در سايه رحمت خداوند، پاك و پاكيزه، و در نتيجه بهره‌مند از بهشت و نجات يافته از دوزخ . چه اينكه هيچ خير و راحتى كه دوزخ را در پى داشته باشد، خير نيست و هيچ شرّى كه بهشت را در پى داشته باشد، شر نيست.

اينها برخى از جوانب آثار عمل به واجبات و ترك محرّمات است و بيان همه اين آثار در اين نوشتار ممكن نيست، امّا اگر كسى علاوه بر انجام اين دو مهم، موفق به انجام مستحبّات و ترك مكروهات نيز گردد، بر عظمت او افزوده گرديده، به قلّه كمال، صعود مى‌كند و همچنين اگر كسى بتواند برخى از مباحاتى را كه تركش اولى و شايسته است، ترك كند، صعود معنوى بيشترى خواهد داشت، همه اينها امور فقهى است كه عظمت روحى را به دنبال دارد و فقهاى ما در كتابهاى فقهى از آنها بحث كرده‌اند. (١)

نكته دوم:جا دارد علاوه بر آنچه در نكته اوّل بيان شد، به احكام شرعى ديگرى اشاره كنيم كه داراى طبيعت اخلاقى است، تا حدود رابطه فقه و اخلاق، بيشتر روشن و شناخته شود. در اينجا فهرستى از واجبات و احكام شرعى ارائه مى‌گردد كه همه در يك واجب خلاصه شده، به يك اصل مهم برمى‌گردد و از زير مجموعه‌هاى آن است و آن، وجوب تهذيب نفس و طهارت روح است: وجوب پرهيز از محرّمات و گناهان، وجوب انجام فرائض و واجبات، وجوب تقواى الهى، وجوب ورع در پرهيزكارى، وجوب پيروى خدا و پايدارى در برابر ترك معصيت خدا و صبر در برابر اطاعت از خداوند، وجوب خوف از خدا، وجوب توكل به خداوند و تفويض امر به او، عدم جواز اميدوارى و آرزو نسبت به غير خداوند، وجوب گمان نيك به خداوند و حرمت بدگمانى نسبت به او، وجوب يقين به

(١) ر.ك: مهذّب الاحكام في بيان الحلال و الحرام، ج١٥، ص٣١٥ـ٢٥٩.