در روزه همانند جايگاه صلوات بر محمّد و آل محمّد(ص) در نماز است. پس روزه بدون زكات فطره همانند نماز بدون صلوات، ناقص و بى دنباله است. همچنين حج با آنكه ماهيت اجتماعى دارد، پايانش با عيد اضحى است و به همين ترتيب است ساير قواعد در شريعت اسلامى، اما در قواعد حقوقىِ وضعى، اين ويژگى را نمى‌بينيم.

٤. ملاحظه انگيزه‌هاى اخلاقى و تربيتى در قواعد حقوقى شرعى

در تنظيم رفتار اجتماعى با قواعد حقوقى شرعى انگيزه‌هاى اخلاقى و تربيتى نيز لحاظ شده و مورد توجه بوده است، اما در قواعد حقوقى ديگر اين خصوصيت به چشم نمى‌خورد و اين ويژگى موجب حفظ و احترام قواعد شريعت اسلامى مى‌گردد؛ قواعدى كه نه تنها از وقوع جرايم جلوگيرى مى‌كند، بلكه با نفوذ به عمق وجدان بشرى باعث ايجاد تحوّل مى‌شود. خداوند جلّ و علا درباره نماز مى‌فرمايد: «ان الصلاة تنهى عن الفحشاءِ و المنكر». (١)[در باره روزه و قصاص نيز مى‌فرمايد:]روزه به خاطر حصول تقوا واجب شده است و قصاص باعث ادامه حيات مى‌گردد تا شايد صاحبان خِرَد تقواى الهى پيشه كنند [اشاره به آيه ١٨٤ و ١٧٨ سوره بقره [و هر گاه از ازدواج سخن مى‌گويد: اساس و بنياد يك خانواده اسلامى را بيان مى‌كند: {و من آياته ان خلق لكم من انفسكم ازواجاً لتسكنوا اليها و جعل بينكم مودّة و رحمة } (٢) و نيز درباره طلاق مى‌فرمايد: {الطلاق مرّتان فامساك بمعروف او تسريح باحسان } (٣).

٥. فرد و جامعه مخاطب قواعد شرعى

قواعد شرعى در عرصه تنظيم رفتار انسان، فرد و جامعه را به طور يكسان مخاطب خود قرار مى‌دهد و از اين حيث، حوزه وسيع‌ترى از قواعد وضعى دارد. وقتى رابطه فرد را با

(١) عنكبوت / ٤٥.
(٢) روم/ ٢١.
(٣) بقره/٢٢٩.