دراين دوره اين قسم از انصراف بر سرزبان افتاد و وارد ادبيات فقه شد. بيش از هر كس آقا رضا همدانى به اين انصراف توجه و دقت نشان داده است. (٢٨)دريك ارزيابى كلّى مى‌توان اين محقق را قهرمان بحث هاى دقت جويانه در مبحث انصراف، به شمار آورد. نگاهى به كتاب هاى وى آشكار مى‌سازد كه چگونه در مسأله، دقت روا مى‌داشته است. البتّه بعد از او نيز عالمان كم وبيش به آن توجه كرده اند. درميان معاصران، امام خمينى (٢٩)و شهيد صدر (٣٠)و برخى ديگر به انصراف ناشى از مناسبات، توجه شايان ترى كرده اند.

اقسام انصراف

انصراف به دو دسته قابل تقسيم است:

ـ انصراف غير عارضى يا برآمده از قبل.

ـ انصراف عارضى يا برآمده از شرايط دليل.

دسته اوّل انصرافى است كه لفظ با قطع نظر از اين كه موضوعِ حكم شده، پيدا مى‌كند. چنين انصرافى ناشى از شأن و جايگاه موضوع نيست؛ هرچند تاريخ مصرف و توجّه به آن از اين زمان آغاز مى‌شود؛ چه آن كه انگيزه فقيه در توجه كردن به انصراف، از آن نظر است كه لفظ، موضوعِ حكم شده است و بايد حدود آن را مشخص كند.

انصرافِِ واژه «دابّه» به حيوانات چهار پا از اين دسته است؛ خواه در موضوع حكم قرار گيرد يا نگيرد.

درمقابل، انصراف عارضى، انصرافى است كه براى لفظ پس از قرارگرفتنِ موضوع حكم، پديد مى‌آيد. به بيان ديگر هنگامى برواژه، عارض مى‌شودكه موضوع براى حكم شده باشد. درك و شناخت انصراف عارضى از انصراف ذاتى، پيچيده تر، و ازدامنه كاربرد فراخ ترى برخوردار است. با اين مقدمه مى‌توان به ارائه توضيح بيشتر ـ كه با ذكر اقسام نيز همراه باشد ـ پرداخت.

(٢٨) مصباح الفقيه، ج١،ص٤١؛ج٢،ص٤٢٨ و٤٩٢؛ج٥،ص٩٨.
(٢٩) البيع،ج٥،ص٦٣.
(٣٠) بحوث فى شرح العروة الوثقى،ج١،ص٣٦٨.