اشكال دوم:اشكال ديگرى كه برضمان منافع حركسوب شده اين است كه عنوان مال برآنها صادق نيست. ازجمله كسانى كه اين اشكال را مطرح كرده آيه اللّه خويى است .ايشان پس از نقل وتوضيح كلام سيد يزدى كه عنوان مال را بر عمل حر صادق مى داند، درمقام اشكال مى نويسد:

ادله ضمان، عمل حركسوب را شامل نمى شود زيرا سبب ضمان يا وضع يد(قاعده على اليد) برمال غير از روى دشمنى و يا اتلاف است ض‌رواضح است هيچ يك از اين دو وضع يدبرمال غير و اتلاف مال غير برعمل حركسوب صادق نيست. (٣٦)درپايان به عنوان شاهد برمال نبودن عمل حر مى فرمايد: چون عمل حرمال نيست حج برحر قادر بركسب و تحصيل زاد و راحله، واجب نيست زيرا گفته نمى شود: نزد او مقدارى از اموال هست و اگر عمل او ملك، و اعمال او اموال فعلى باشد چرا حج واجب نباشد (٣٧)؟

نقد و بررسى:اين اشكال نيز صحيح به نظر نمى رسد زيرا:

اولاً -عمل حرى كه اقتضاى تحقق آن درخارج تمام است و تنها مانع، سبب محقق

(٣٦) آيه اللّه خويى، مستند العروه الوثقى،كتاب الاجاره،ص ١٧٣.
(٣٧) همان.