ب) آيا درمقام اثبات، مخاطب مى‌تواند تناسب موضوع و حكم را آن گونه كه متكلم درنظر گرفته، كشف كند؟ در پاسخ بايد گفت: اين كشف و اثبات نسبت به نصوص شرعى به صورت موجبه جزئيه، امكان پذير است.

توضيح:بى گمان در برخى موارد، نمى‌توان ميان موضوع و حكم، تناسب سنجى كرد. درموارد ديگر ـ كه مى‌توان تناسبى را سنجيد ـ اين سنجش به دو صورت فرض مى‌شود: سليقه اى و ارتكازى.

درسليقه اى مخاطب بنابر سليقه و ديدگاه خود به سنجش تناسب مى‌پردازد و درنتيجه، در ذهن خود، موضوع متناسب با حكم را به گونه اى خاص تعريف مى‌كند و مى‌پندارد شارع نيز همان را موضوع قرارداده است. اين تناسب سنجى الزاماً با واقعيت منطبق نيست؛ زيرا فرض اشتباه بودنِ ديدگاه مخاطب ـ كه پايه سنجش قرار گرفته است ـ منتفى نيست.

در تناسب سنجى ارتكازى، سنجش با تكيه بر ارتكاز عقلايى انجام مى‌گيرد و از آن جا كه ارتكاز عقلايى فراگير است و اختصاص به فرد يا افراد خاصى ندارد، لحاظ آن از سوى هركس كه گفتگو مى‌كند، لازم مى‌نمايد و گرنه از انتقال دادن مراد خويش، باز مى‌ماند.

براين اساس، فرض خطا درسنجش هايى از اين دست بى معنا است. البته اگر مخاطب درارتكاز شناسى به خطارود و سليقه خويش را ارتكاز عقلايى بپندارد، احتمال خطا پديد مى‌آيد.