تعريف ضمان عقدى و معاوضى كه به ضمان «مسؤوليت قراردادى» نيز ناميده مى‌شود، عبارت است از ضمانى كه منشأ آن عقد و قرارداد است. دكتر كاتوزيان در اين باره مى‌نويسد:

«مسئوليّت قراردادى، در نتيجه اجرا نكردن تعهّدى كه از عقد ناشى شده است به وجود مى‌آيد. كسى كه به عهد خود وفا نمى‌كند و بدين وسيله باعث اضرار هم پيمانش مى‌شود بايد از عهده خسارتى كه به بار آورده است برآيد. (١)»

در قانون مدنى درمواد مختلفى از اين ضمان بحث شده كه مواد ٢٢١ و ٢٢٢ و ٢٢٦ از جمله آنهاست. فقها از ضمان عقدى در موارد گوناگون بحث كرده‌اند، ليكن تعريف مشخّصى از آن ارائه نكرده‌اند.

ميان تعريف حقوق مدنى با آنچه كه فقها از ضمان عقدى در نظر دارند، اختلافى وجود ندارد.

ضمان قهرى كه «مسؤوليت مدنى» نيز ناميده مى‌شود عبارت است از:

«مسؤوليت انجام امرى و يا جبران زيانى كه كسى در اثر عمل خود به ديگرى وارد آورده. (٢)»

اين ضمان را از آن جهت قهرى مى‌نامند كه به دنبال عقد قراردادى نيست.

اهمّيت اين موضوع سبب شد تا چندين نوشته را به تحقيق آن اختصاص دهيم.

(١) حقوق مدنى، دكتر ناصر كاتوزيان، ج١، ص٧٤، انتشارات دانشگاه تهران.
(٢) حقوق مدنى، دكتر امامى، ج١، ص٣٦١، كتابفروشى اسلاميّه.