يك، چندين روايت را آورده است و بسيارى از روايات افزون بر تلف مال، تباه شدن جان و اعضاء و حقوق را نيز در برمى‌گيرد و از طرفى هم ضمان شخص مباشر را شامل مى‌شود و هم ضمان شخص غير مباشر را كه تلف به او نسبت داده مى‌شود. از جمله آن روايات كه از جهات زيادى فراگير است و بيشتر فقها نيز بدان استدلال كرده‌اند، صحيحه حلبى است:

«عن أبى عبداللّه‌(ع) قال: سألته عن الشى‌ء يوضع على الطريق فتمرّ الدابة فتنفر بصاحبها فتعقره. فقال: كلّ شى‌ء يضرّ بطريق المسلمين فصاحبه ضامن لما يصيبه» (١)

امام صادق(ع) در پاسخ سؤال از حكم چيزى كه در راه مسلمانها قرار داده شده و سبب ترس و فرار چهار پا شده و در نتيجه صاحبش را زمين مى‌زند، مى‌فرمايد: هر چيزى كه موجب زيان راه و عابر شود ضمان آور است.»

اين روايت از نظر سند، صحيح است و دلالت آن بر قاعده تمام است و قلمرو قاعده را نيز به بيش‌تر از تلف مال گسترش مى‌دهد كه بحث آن پس از اين خواهد آمد.

٤ ـ روايات باب حدود:

روايات بسيارى در ابواب حدود دلالت دارد بر اينكه شخصى كه با حيوانات آميزش كرده، علاوه بر اينكه تعزير مى‌شود ضامن قيمت حيوان نيز هست. زيرا با اين عمل، حيوان تباه شده است و اين تعليل مى‌تواند حكم ضمان را در موارد

(١) همان، ج١٩، ص١٨١، باب٩ از ابواب موجبات ضمان، ح١.