مدت و حداكثرى وجود دارد، يا خير؟ فقها قدر متيقن جواز هدنه و قدر متيقن عدم جواز آن را از نظر زمانى تعيين كرده‌اند كه در اين‌جا متعرض آن مى‌شويم و در پى دلايل آن برمى‌آييم تا حقيقت حال آشكار شود.

١. قدر متيقن جواز هدنه را در صورت نيرومند بودن مسلمانان، مدت چهار ماه ذكر كرده‌اند. بنابراين بستن پيمان هدنه به مدت چهارماه و كمتر از آن جايز است و در كتب چند تن از فقهاى ما، ادعاى اجماع براين مطلب شده است. مرحوم شيخ طوسى بر اين مطلب به آيه شريفه {فسيحوا في الارض اربعة اشهر } ؛ (١) يعنى پس چهارماه در زمين سير كنيد.» استناده كرده است. بنابراين اگر مسلمانان براى مدت چهارماه با كافران جنگى پيمان آتش‌بس ببندند، اگرچه نيرومند باشند، جايز است. ظاهراً در اين صورت نيز رعايت مصلحت لازم است؛ به اين معنا كه نيرومندى مسلمانان و انتفاى مصلحت هدنه از اين جهت، منافى وجود ديگر مصالح نيست و چه‌بسا مقصود از سخن شيخ طوسى در مبسوط (٢) همين باشد، آن‌جا كه مى‌فرمايد: «فاذا هادنهم في الموضع الذى يجوز، فيجوز ان يهادنهم اربعه اشهر؛ يعنى هرگاه امام مسلمين در جايى كه مهادنه جايز است، با مشركان پيمان مهادنه بست، جايز است كه براى مدت چهارماه با آنان پيمان ببندد.» و تا جايى كه از سخنان فقها مطلعيم، جز ايشان كسى به اين نكته تصريح نكرده است.

در هر صورت، استدلال به اين آيه با ضميمه كردن شأن نزول آيه بدان كامل مى‌گردد. مى‌دانيم كه اين آيه به هنگام بازگشت پيامبر(ص) از تبوك نازل شد و آن

(١) سوره توبه، آيه ٢.
(٢) ج ٢، ص ٥٠.