گفتمان روشنگر در مورد اندیشه های بنیادین - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٦٢ - تكامل
آقاى سروش: بسم الله الرحمن الرحيم. همينطور كه گفتيد به اختصار سخن خواهم گفت. در نوبت قبل در مورد تاثير متقابل و نقش تجربه در تحكيم و تسقيط اصول ديالكتيك چند سؤال مطرح كردم كه الآن عنوان مىكنم؛ سؤال اول اين بود كه بنا به مقتضاى برهانى كه بحث ما دارد، اصول ديالكتيك از آن جمله اصل تاثير متقابل و مانند اينها قوت و استوارى و صحت خودشان را از كجا آوردهاند؟ در پاسخ گفته شد كه در مشاهده و تجربه صحت اين اصول را آزمودهايم و به دست آوردهايم. در برابر اين پاسخ، سؤال مجدد من اين بود كه ديالكتيك خودش محتاج تجربه و روش تجربى است تا صحت و استوارى خود را به دست بياورد. حال سؤال مىشود آيا روش تجربى روشى بيرون از ديالكتيك است و يا اينكه روش ديالكتيكى شامل روش تجربى و متدلوژى تجربى علمى هم مىشود؟ اگر ديالكتيك مشتمل بر روش تجربى باشد در اين صورت در اينجا يك دور منطقى به وجود مىآيد. چون نمىشود چيزى را به كمك خودش اثبات كرد. نمىتوان متد ديالكتيكى را به كمك متد ديالكتيكى اثبات كرد. بايد به چيزى ديگر كه مقبول ما است و از طريق مقبوليّت آن، مقبوليّت اصول ديالكتيك هم تثبيت مىشود توسّل و تمسّك بجوئيم، اگر متد تجربى متدى مقبول و مسلّم و قابل تمسّك مىباشد كه اصول ديالكتيك در تحكيم و صحت خود محتاج آن هستند، در اين صورت سؤال مىشود كه روش تجربى خودش چيست؟ آيا مىتوان روشى مستقل از ديالكتيك داشت كه به كمك آن به نفى و اثبات مسائل، از آن جمله اصول ديالكتيك پرداخت؟ بعد از اينكه اين سخن را پذيرفتيم سؤال ديگرى خود مىنمايد كه آيا واقعاً روش تجربى مىتواند اصول ديالكتيك را ثابت كند؟ آيا صرف توسل جستن و محتاج شدن به روش تجربى اقتضا مىكند كه قبول كنيم روش ديگرى مستقل از ديالكتيك وجود دارد كه به كمك آن مىتوان مسائل را، از آن جمله خود ديالكتيك را اثبات كرد؟ از همه گذشته اگر متد ديالكتيك خود متدى علمى است ـ و حتّى عدهاى از ديالكتيسينها معتقدند كه اكتشافات مىبايد بر وفق متد ديالكتيكى انجام پذيرد ـ در اين صورت روش ديالكتيكى و روش تجربى چه نسبتى دارند؟ و تكليف آن دو روش چه مىشود؟
سؤال ديگرى كه مطرح شد در مورد اصل «تأثير متقابل» كه از اصول مهم