آقاى سروش: بله. در يك جا متوقف مى‌شوند. يعنى شما روى هر تغيير كمّى و تدريجى انگشت بگذاريد، نمى‌توانيد بگوييد اين تغيير حتماً به يك تغيير كيفى منتهى مى‌شود. پس در اين‌جا هم واقعاً قانونى وجود ندارد. يعنى اگر قلمرو قانون را تغييرات كيفى بدانيم، اين سخن كه حتماً به يك تحوّل كيفى منتهى مى‌شود، كلّيّت ندارد. پس اصلا در اين مورد خاص قانون نداريم، بلكه بعضى و يا تعداد زيادى و يا تعداد كمى چنين نيستند. البته بايد فرم منطقى سخن روشن و استوار باشد. اين شأن سخن فلسفى است كه گريزگاه نباشد و با صراحت ادا شده باشد. اگر بگوييم بعضى از تغييرات كمّى مقدمه تغييرات كيفى هستند، در اين مقدار از كلام ما هم زياد سخن نداريم و آن استثناهايى كه بنده ارائه كردم ـ اگر به قوت خود باقى باشد ـ به اين سخن لطمه نمى‌زند... .[١]

مجرى: اين بحث را به عنوان موضوع جلسه آينده تعيين مى‌كنيم و پس از تمام شدن بحثِ نفى نفى به آن خواهيم پرداخت.

آقاى سروش: يك نكته ديگر هم در اين‌جا وجود دارد. ما اين موضوع را مشخص كرديم تا روى مبحث ديالكتيك صحبت كنيم لذا اگر آقايان پيشنهادى دارند كه محدوده بحث را مشخص مى‌سازد، مى‌توانند عنوان كنند تا موضوع بحث جلسه آينده روشن‌تر شود.

مجرى: همان‌طور كه تأييد كرديد موضوع سخن همان بحث نفىِ نفى است منتهى بحث را تاكنون اين‌گونه دنبال كرديم كه ديالكتيك را به عنوان مقدمه‌اى بر بحث جهان‌بينى مادى و الهى مطرح نموديم. يعنى وارد اين بحث [نشده‌ايم] كه واقعاً اين هستى دامنه‌اش تا كجا ادامه دارد و ماترياليسم چه تفسيرى از هستى دارد و در برابر اسلام يك تفسير ديگرى ...

١ در اين قسمت سند ضبط‌شده در دسترس نبود و لذا مطلب ناتمام باقى ماند.

‌