به گمان من تعميمى نسبت به بعضى از انواع حركت در تمام جهان و تمام پديده‌ها صورت گرفته است كه چه به منزله يك اصل فلسفى براى كلّ هستى تلقى گردد و چه به منزله يك قانون علمى باشد، نمى‌تواند در برابر نقض‌ها و نقدهاى فلسفى و يا علمى پايدارى كند. البته از نظر ماترياليست‌ها جز ماده و ظهورات و تجليات آن چيز ديگرى در كل هستى نداريم. به‌هر حال هنوز بيانِ دليل و استدلال براى اين قانون به حال خود باقى مانده است كه ان‌شاءالله در آينده دليل آن را از [زبان]دوستان خواهيم شنيد. ولى اكنون من از طرف مقابل درباره اين قانون سخن مى‌گويم كه: اوّلا همه ‌‌‌تحوّلات تدريجى به يك تحوّل كيفى منتهى نمى‌شود. يعنى اگر ادّعاى اين قانون اين باشد كه هر تحوّل تدريجى به يك تحوّل كيفى منتهى مى‌شود، على رغم ابهامى كه اين سخن و قانون دارد ولى كلّيّت ندارد. البته ما همه مى‌دانيم كه برهم‌ريختن خروارها گندم، هيچ چيز تازه‌اى را بدنبال خودش نمى‌آورد. همين‌طور برهم‌ريختن خروارها نمك على رغم اين‌كه به حجم و وزن آن افزوده مى‌شود و مثلا شكل هندسى آن را تغيير مى‌دهد امّا هيچ كدام، يك تحوّل كيفى را بدنبال ندارد. بنابراين، اگر قانون به اين صورت بيان شود كه هر تحوّل تدريجى كمّى كه در يكى از كمّيّات ـ به گفته آقاى طبرى همانند وزن و حجم ـ رخ دهد به نوعى تحوّل كيفى منتهى مى‌گردد، ظاهراً در تمام جاها چنين چيزى ديده نمى‌شود و اين قانون با موارد بسيار زيادى نقض مى‌شود. عين اين ماجرا در مورد حركت مكانى نيز صادق است. متحرّكى كه در حركت مكانى سير مى‌كند هر چند هم جلوتر برود و به كمّيّت مسافتى كه پيموده است، افزوده شود باز هم يك كمّيّت است و مسافت پيموده شده توسط متحرّك هم يك كمّيّت است. يعنى كميت طولى است. اين كميّت هر چه هم افزوده شود ـ ده سال و يا صد سال اگر اين متحرك راه برود ـ به تحوّل كيفى منتهى نمى‌شود. بنابراين، تمام حركات مكانى و يا به اصطلاح گذشتگان حركت‌هاى «اَيْنى» و يا به اصطلاح امروز حركت‌هاى «مكانيكى» از اين اصل مستثنى هستند. چگونه اين اصل را به منزله اصلى كه جمع‌بندى و برآيند علوم است در نظر بگيريم و آن را الهام گرفته از علوم بشماريم در حالى كه علم

‌