مى‌كردند كه قبل از اين‌كه چنين شرايطى فراهم بيايد و اين تدريج طى شود، امكان‌پذير است. البته به استدراكات و يا مسائل و شعارهايى كه در آن زمان مطرح مى‌شده است، نمى‌پردازيم، چون از حيطه بحث خارج است. فقط به اين جنبه [اين سخن كار دارم] كه قائل به شتاب در تحوّل اجتماعى [است و مى‌گويد]نمى‌توان منتظر ماند تا آن نسبت‌ها و آن شرايطى را كه ضرورى است فراهم بيايد تا تحول اجتماعى صورت بگيرد. به‌هر حال مى‌خواستم تأكيد بكنم كه چنين تفكرات و استنباط‌هاى غلطى از قانون هستى وجود دارد كه تغييرات تدريجى را نمى‌پذيرد و مى‌خواهد همه چيز را در يك شب و يا يك روزه حل بكند و طبعاً نتيجه‌اش مساعد نخواهد بود. چون قانون هستى چيز ديگرى است.

مجرى: با تشكر. آقاى سروش خواهشمند است با توجه به اين‌كه شايد بعضى از نكته‌هاى مطرح شده تكرار نكته‌هاى دور قبل باشد، نكته‌هايى كه در ذهنتان داريد بيان بفرماييد.

آقاى سروش: بسم الله الرحمن الرحيم. چون در حقيقت برخى سؤالاتى كه از طرف جناب آقاى مصباح مطرح شد، همان سؤالاتى بود كه من مى‌خواستم مطرح كنم، لذا شايسته مى‌بينم كه دوستان در برابر اين نكات گفتگو كنند تا من هم بعضى از نكات ‌‌‌را تكرار نكنم. من هم در گفتار آقاى طبرى و آقاى نگهدار جستجو مى‌كردم تا بالاخره به كلّيّت اين قانون ـ با هر تعريفى كه مورد قبول است ـ [پى ببرم ولى بدست نيامد كه آيا كليّت آن] مورد پذيرش است يا نيست؟ يعنى على‌رغم اختلافى كه بين نظر آقاى طبرى و عقيده آقاى نگهدار بود و موارد ديگرى هم از اين قبيل [قبلا هم] وجود داشته است [كه البته براى بحث ما اشكالى ندارد] ولى يك نكته مشترك در گفتار آقايان وجود دارد و آن نكته مشترك اين است كه از تصريح به عموميّت اين قانون ابا داشتند. البته شايد در دوره‌هاى ديگر بحث اين نكته روشن شود كه آيا قانون «گذار از تغييرات كمّى به كيفى»، قانون عام هستى است و در تمام پديده‌ها مصداق دارد و يا به تعبير آقايان در موارد ديگر [اصول،] «گرايش مسلط» است؟ يعنى همه پديده‌ها مصداق آن نيستند و بعضى از پديده‌ها و در بعضى از حالات مصداق اين قانون هستند. و بالاخره تكليف اين قانون نسبت به شؤونى كه در عالَم وجود دارد چيست و كجا است؟ آيا در

‌