مى‌شود و كيفيّت نوينى را بوجود مى‌آورد و كميت هم تغيير مى‌كند و افزايش و كاهش پيدا مى‌كند. هيچگاه ديالكتيك مدعى نشده كه كميت اساساً از درون تهى مى‌شود و چيز جديدى به اسم كيفيت پديد مى‌آيد. نه، هرگز چنين چيزى را نگفته است. آنها وقتى مى‌گويند، تغييرات كمّى به تغييرات كيفى بدل مى‌شود، دقيقاً ناظر به برهم خوردن همان نسبت‌هايى است كه الآن توضيح مى‌دهم. امّا آن نسبت‌ها چيست؟ كه برهم خوردن آن نسبت‌ها در اشيا و پديده‌ها موجب پديدارشدن كيفيت جديد مى‌شود ‌‌‌يعنى كيفيتى كه تاكنون در شىء يا پديده وجود داشته است، به كيفيت جديدى بدل مى‌شود. بنابراين، مسأله قابل بررسى، همانا بيان اين رابطه است. بحثى كه در ديالكتيك مطرح مى‌باشد اين است كه كيفيّات ـ مطابق تعريف ـ همان صفات و خصوصيات و تعيّناتى هستند كه در پديده‌ها جنبه باثبات‌تر و پايدارتر دارند و تعيّنات كمّى تغيير تدريجى مى‌كردند. مسأله اين است كه تا كجا و تا چه ميزان ممكن است تغييرات تدريجى و تغييرات كمّى پيش بروند و كيفيت اشيا ثابت بماند؟ مشاهده و تجربه و برخورد ما با جهان خارج به طور تمام به ما نشان مى‌دهد كه بر اثر به هم خوردن نسبت‌هاى معيّنى ـ كه نسبت‌هاى كمّى هستند ـ كيفيّات نوين پديدار مى‌شوند. يعنى تغييرات كيفى ظاهر مى‌شوند. اين تغييرات كيفى ظاهر شده عموماً تغييراتى هستند كه داراى شتاب بيشتر و سرعت بيشتر و غليان بيشترى مى‌باشند. نمونه‌هاى بسيارى در زمينه توضيح چگونگى اين مكانيسم داريم كه مى‌توانيم روى آن بحث بكنيم. ولى چون يك سرى توضيحاتى را آقاى مصباح راجع به قانون تضاد و قانون نفىِ نفى و همين‌طور در مورد رابطه اينها با همديگر ارائه نموده‌اند، لذا لازم است افزون بر توضيحاتى كه آقاى طبرى ارائه داده‌اند من هم در اين زمينه توضيحاتى را بيان كنم. از اين روى به شرح آن مثال‌هايى كه قرار بود عنوان بشود، باز مى‌گرديم.

در جلسه اول بحث ديالكتيك گفتيم كه ديالكتيك مدعى است جهان يك كل به هم پيوسته مى‌باشد كه در حال تغيير و تحول و تكامل دائمى است. در همين تعريف و ادعا سه مسأله عنوان شد: يكى «كلّ به هم پيوسته» كه ناظر بر قانون ارتباط به مثابه يكى از قوانين و يا اصول مورد قبول ديالكتيك است. دوم تبيينى كه از جهان ارائه مى‌كند. يعنى همان «تغيير و تحوّل،» كه طى دو جلسه در مورد تغييرپذيرى و حركت دائمى اشيا و پديده‌ها بحث كرديم. و سوم «تكامل» يعنى سمت و سوى تغييرات كه

‌