پايان اين تكامل را تمدن بشرى در نظر بگيريم، به طور كلى يك حركت از ساده به بغرنج در كلِ وجود ديده مى‌شود. گرچه اين اصل اساسى را ديالكتيك بيان كرده ولى ‌‌‌اين اصل مخصوص او نيست. بلكه همان‌گونه كه بارها گفته شد ديالكتيك از خيلى قديم در فلسفه يونان و سپس در نمايندگان مختلف فلسفه الهى و عرفانى و سپس نماينده برجسته‌تر آن «هگل» فيلسوف آلمانى به دنبال «فيشته» و «شلينگ» وجود داشته است كه آنها هم عواملى از نظريات ديالكتيك را مطرح كرده و حتى اين اصل را فرموله كردند. همان‌گونه كه عرض كردم اين اصل را يك نوع منطق مضمونى در مقابل منطق صورى ارسطويى مى‌دانستند كه آن هم تكامل خودش را در تاريخ طى كرده و طى مى‌كند. دليلى و دعوى ندارد كه منطق مضمونى جاى منطق صورى را بگيرد. منطق صورى فى المثل به مثابه يك ترازو است ـ با صرف نظر از اين‌كه در كفه آن چه بگذاريم ـ و نتيجه سنجش را مى‌گويد، ولى منطق مضمونى به اين مسأله مى‌پردازد كه فكر ما در واقع بدرستى و به شكل منطبق واقعيت خارجى را درك كند و پى ببرد كه اين واقعيت خارجى چه شيوه زندگى دارد. منطق مضمونى مى‌گويد شيوه زندگى واقعيت خارجى عبارت است از ارتباط‌هاى گوناگون با يكديگر. لذا تأثير و تأثّر گوناگون بر يكديگر و حركت و تغيير يك جاده طلايى را طى مى‌كند كه آن جاده تكاملى است. دعوى [ما] بيش از اين نيست. براى كالبد شكافى و توضيح مسأله حركت اعتلايى و تكاملى جهانِ عينىِ خارجى، انواع و اقسام مقولات مختلف مطرح مى‌شود كه هيچ‌كدام از آنها به‌گونه‌اى تنظيم نشده‌اند كه يكى براى توضيح تضاد و ديگرى براى توضيح حركت دفعى و آن يكى براى توضيح حركت تكاملى باشد. بلكه اينها كليدهاى گوناگون و يا مباحث مختلف و گوناگونى هستند كه براى كالبدشكافى و تبيين حركت عمومى و تغيير عمومى تكاملى بيان مى‌شوند و همه در همه چيز مؤثر هستند و اين‌گونه نيست كه هريك به مورد خاصى اختصاص داشته باشد.

بعد از اين توضيح مقدماتى اينك به مسأله كميت و كيفيت مى‌پردازيم و به آن شكلى كه من خودم درك مى‌كنم آن را عرض مى‌كنم.

ما كميّت و كيفيت را جهات مهم واقعيت عينى مى‌دانيم. آقاى مصباح فرمودند كه ‌‌‌تعريف كيفيّت از نقطه نظر حكمت قديم با آنچه كه ديالكتيسين‌ها مى‌گويند كاملاً تفاوت دارد. اين سخن كاملا درست است. يك صورت نوعيه در حكمت قديم ما

‌