جمهورى اسلامى ايران و رهبر محترم اين جمهورى. نخستين نكته‌اى كه مى‌خواهم بيان بكنم درباره كيفيت سؤال و جواب و توزيع وقت است. البته اين تذكّر قبلا يكى، دو بار مطرح شد. اين سخن ما از نقطه‌نظر لطيفه‌گويى و يا طعنه و يا كنايه و از اين قبيل نبوده و نيست. بلكه در برخى از جلسات چنين وضعى پيش آمده است كه ميزان ‌‌‌سؤال‌ها بگونه‌اى زياد و متعدّد بود كه براى پاسخ دادن فرصت كم بود. و اين خود مسأله‌اى است هر چند ما در اين‌جا بر اساس مراعات متقابل و نزاكت متقابل عمل كرديم و بحث را ادامه داديم و در اين‌جا شكوه و يا طعنه‌اى مطرح نشده است.

امّا درباره اصل بحث؛ در اين‌جا درباره دو موضوع سخن گفته شد؛ يكى مسأله تغييرات كمّى و كيفى و تبادل [تبديل] تغييرات كمّى و كيفى به يكديگر. و ديگرى مسأله نفى در نفى. من تصور مى‌كنم كه بايد اين دو بحث را از همديگر جدا كنيم. چون براى اين‌كه هر كدام از آنها يك موضوع نسبتاً بسيط و جداگانه‌اى است. لذا بهتر اين است از همديگر تفكيك بشوند. اگر در ادامه بحث فرصت شد به موضوع دوم نيز روى مى‌آوريم ولى اگر فرصت نشد آن را به بحث جلسه بعدى وا مى‌گذاريم. پس با اجازه شما صحبت را از مسأله كميت و كيفيت شروع مى‌كنم. البته همان‌گونه كه گذشت در اين باره آقاى مصباح كوشيدند و نظريات ما را آن‌گونه كه خودشان از كتب مختلف استنباط كرده بودند، بيان نمودند. اين مسأله در كتاب‌هاى مختلف به چند شكل بيان شده است. من سعى مى‌كنم در اين‌جا استنباط خود و استدراك [درك]خودم را آن‌گونه كه خودم قانع هستم [و پذيرفته‌ام] بيان كنم.

ابتدا بايد عرض كنم اين شكل و طريقى كه آقاى مصباح بيان و تقسيم فرمودند ‌‌‌[درست نيست. اين كه بگوييم] ديالكتيك براى تبيين و تحليل تغييرات تدريجى، تضاد را مطرح مى‌كند و براى تحليل تغييرات سريع و دفعى و جهشى، به حركت كمى و كيفى و تأثير متقابل اين دو بر هم متوسل مى‌شود و براى تبيين و تحليل تكامل، مسأله نفى در نفى را پيش مى‌گيرد، درست نيست و واقعيت اين نيست. اين چيزى است كه ايشان مى‌گويند والاّ اصل قضيه اين‌گونه نيست. بلكه قضيه از اين قرار است كه ديالكتيك جهان را يك كل به هم پيوسته و مرتبط و در حال تحول و تغيير مى‌داند. اين تحول و تغيير در برخى موارد، حركت از ساده به بغرنج و پيچيده است. اگر ما

‌