آقاى سروش: مى‌خواستم از زبان خودم نتيجه بگيرم كه به هرحال هرگز در عالم موجودات زنده و در كل جهان هستى علم مدّعى نشده است كه همه حوادث از سادگى ‌‌‌رو به پيچيدگى مى‌روند. بلكه در عالم موجودات زنده همه انواع منقرض مى‌شوند و همين‌طور در موجودات غيرزنده و حتّى اجتماعات هم حركت از پيچيدگى به سادگى داريم. امّا ـ همان‌گونه كه در مباحث قبل گذشت ـ مسأله اين است كه آقايان ديالكتيسين‌ها و ماركسيست‌ها تكامل را يك قانون مى‌دانند در حالى كه ـ در بحث و جلسه دوم ـ توضيح دادم كه تكامل يك «ميل» است نه يك «قانون». وقتى آن را از «قانون» به «ميل» تبديل كرديد، آن موقع مى‌توان گفت كه مسأله روشن مى‌شود. آنچه كه قانون را قانون مى‌سازد همانا كلّيّت آن است والاّ اگر براى قانون استثنا پيدا شد ديگر قانون نيست. بلكه به يك امر دلخواه بدل مى‌شود. يعنى در آينده موردى را مى‌بينيم كه افرادى كه به آن گرايش دارند مى‌گويند اين مورد از مواردى مى‌باشد كه تحت شمول اين قانون است ولى افرادى كه تمايل ندارند مى‌گويند مشمول اين قانون نمى‌شود. چون گفتيم بعضى امور تحت شمول اين قانون قرار مى‌گيرند و شايد اين مورد از آن مواردى باشد كه اين قانون آن را شامل نمى‌شود و يا كسى مى‌گويد اين مورد از جمله مواردى است كه تحت شمول قانون واقع مى‌شود. وقتى وضعيت اين چنين باشد ديگر قانونيت پيدا نمى‌كند و علم را تابع سليقه و ذائقه مى‌كند. امّا اگر «تكامل» بلكه حتى «تحول» ـ كه به معناى رو به پيچيدگى رفتن است نه به معناى بهترشدن ـ بمنزله يك ميل در عالم مورد قبول باشد ـ نه بمنزله يك قانون ـ ديگر هرگز دليل و مستندى نداريم كه در آينده ادامه خواهد يافت. بلكه ممكن است كه اين ميل از يك مرحله‌اى به بعد كاملا معكوس بشود. درست شبيه يك ظرف آب كه طى گذر زمان حررات آن بالا مى‌رود و ـ مثلاً ـ به هشتاد و يا نود درجه مى‌رسد. شما فكر مى‌كنيد كه تا دو ميليارد سال آينده حرارت آن به دو ميليارد درجه مى‌رسد، در حالى كه اين يك ميل است و در جايى ممكن است متوقف بشود و يا حتى معكوس بشود. البته توضيح بيشتر مفهوم «ميل» را بايد در فلسفه علم جستجو نمود. نكته آخرى كه به عنوان نتيجه مى‌خواهم بيان كنم اين است كه وقتى گفتيم اين ميل است نه قانون، خيلى قضيه فرق مى‌كند. قانون، تعميم‌پذير به آينده است ولى ميل اين چنين نيست.

‌