چنين قانونى درست نيست والاّ اين‌كه در جهان حركتى هم از طرف ساده به سمت پيچيده‌شدن وجود دارد، مورد قبول است و كسى آن را انكار نكرده است. مگر كسى آن را انكار كرده؟ فكر نمى‌كنم [كه اين سخن]مورد انكار كسى واقع شده باشد. اما اين‌گونه نيست كه قانونى باشد كه عامّيت و كلّيت داشته باشد. از ابتدا هم گفتيم كه اگر بگوييد اين قانون در بعضى از پديده‌ها رخ مى‌دهد ـ آن‌گونه كه مقصود شما هم همين ‌‌‌است ـ بيان چنين حرفى مانعى ندارد. اما اگر بخواهيد بگوييد در همه پديده‌ها چنين قانونى رخ مى‌دهد. اين سخن اشكال دارد. مسلم است كه اين سخن باطل است و هرگز در همه پديده‌ها چنين چيزى ديده نمى‌شود. اگر هم بگوييد كه تاكنون در بيشتر موارد اين‌گونه بوده است، آن وقت خواهيم گفت كه اوّلا اين بيشترى و كمترى بر چه مبناست؟ آيا مقصود از بيشتر موارد، آن مواردِ مورد شناسايى و مواردى مى‌باشند كه بر شما معلوم شده است يا در واقع بيشتر موارد اين چنين هستند؟ شايد در واقع عرصه‌هاى خيلى زيادى كه هنوز براى علم كشف نشده است، اين‌گونه نباشند و به شكل ديگرى باشند. يعنى [حتى] شما نمى‌توانيد بصورت قطعى ادعا كنيد كه بيشتر موارد اين چنين است. بنابراين در حدى كه اكنون بر ما معلوم شده است مى‌توانيم سخن بگوييم كه بعضى از پديده‌ها اين‌گونه هستند امّا اين‌كه آيا در آينده هم لزوماً اين‌چنين خواهند بود؟ خبر نداريم و آگاه نيستم. آيا در حال حاضر تمام عرصه‌هاى هستى كه مقدار كمى از آنها تحت قلمرو شناخت ما درآمده‌اند و مقدار بيشتر آنها مجهول هستند، اين‌گونه هستند؟ گمان مى‌كنم اين سخن يك ادّعاى كاملاً غير علمى است. اگر بخواهيم درباره آنها اين چنين داورى بكنيم به يقين يك داورى نيازموده‌اى را به خرج داده‌ايم. به‌هر حال توضيح من در باب اين نكته همين بود كه عرض كردم.

آقاى نگهدار: من اين نكته را سؤال مى‌كنم تا مطلب دقيق بيان شود. چون شما هم علاقمند هستيد كه بحث بصورت دونفره باشد.

آقاى سروش: بله؛ اشكال ندارد. گويا شما نمى‌پسنديد و ضيق فرصت هم نيست.

آقاى نگهدار:از جلسه اول ما پذيرفتيم كه حركت از پيچيده به ساده وجود دارد. اين را هم پذيرفتيم كه حركت از ساده به پيچيده هم در طبيعت هست ولى از بين اين دو حركت طى روند ميليونها سال ـ بسته به عرصه آن كه اجتماع و طبيعت و فيزيك

‌