حواسّ اوست. بوسيله باصره و سامعه و ذائقه و لامسه و غيره است. حواسّ اوست كه او را در پيوند با جهان خارج قرار مى‌دهد. اين حواس بصورت فيلمى در ذهن ما منعكس نمى‌شوند. ما يك سيستم اوليه علائم داريم. سيستم اوليه علائم عبارت است از تأثير مستقيم طبيعت خارج يا جهان خارج بر روى احساس [انسان. امّا]يك سيستم ثانويه علائم نيز داريم و آن عبارت از است تشكيل مفاهيم. مفاهيم زبان را بوجود مى‌آورد. خود زبان و مفاهيم، قوانين معينى را براى خود ايجاد مى‌كند و قوانين، منطق را براى ما بوجود مى‌آورد و قوانين، صرف و نحو و معقول [را]براى ما بوجود مى‌آورد. و ما به كمك [اين قوانين] تا مقدار زيادى از نتايج را بطور قياسى بدست مى‌آوريم. فقط استقرا نيست كه منبع علم ماست. به هيچ وجه معتقد نيستيم كه حس تنها منبع علم ما است. معرفت ما داراى منابع مختلف است. اين بحث يك بحث معرفت‌شناسى است. در اين‌جا هر وقت بخواهيد درباره معرفت بحث مى‌كنيم. لذا اين‌كه مى‌گويند در ادراك، انعكاس فيلمى از واقعيت انجام مى‌گيرد و اين انعكاس مجموعه‌اى از سكون‌ها و انفصال‌ها است، پس درك حركت كه امرى اتصالى است بوسيله تئورى بازتاب ماركسيستى انجام نمى‌گيرد، درست نيست. يعنى اين نتيجه‌گيرى درست نيست.

اما حركت را چه مى‌دانيم؟ اين جا يك تعريف لفظى از حركت وجود دارد و يك ‌‌‌تعريف واقعى وجود دارد. تعريف لفظى حركت را گفتيم كه حركت را با تغيير يكسان مى‌گيريم. منتهى حركت در مكان و در مقولات ديگر هم هست. اين نكته را آن موقع هم يادآورى كرديم. من نمى‌دانم، مرا دوستان ترساندند تا يادآورى بكنم كه در حكمت گذشته حركت در مقولات چهارگانه انجام مى‌گرفت كه عبارت بود از «كم» و «كيف» و «اَيْن» و «وضع». و سپس بوسيله صدرالمتألهين حركت جوهرى هم مطرح شد. به اين ترتيب جوهر هم خودش داراى [حركت است. البته جوهر به] پنج شكل مختلف مى‌باشد كه عبارتند از «نفس» و «عقل» و «صورت نوعى» و «جسم» و «هيولا». به اين ترتيب مطابق حكمت قديم حركت در مقولات عديده‌اى انجام مى‌گيرد و مطابق نظريه ماركسيستى هم حركت اشكال مختلفه‌اى در طبيعت پيدا مى‌كند كه عبارت است از حركت مكانيكى كه اين حركت در مكان است و بحث زنون بيشتر روى حركت مكانيكى است، كه آيا اتصالى است يا انفصالى؟ و با استفاده از تئورى

‌