[Schelling] فيخته، [Fichte] و هگل، [Hegel] گرديد كه در حقيقت ديالكتيك الهى را بكار مى‌بردند و سپس نوبت به فلاسفه‌اى نظير فوير باخ [Feuerbach]مى‌رسد كه كوشش كرده‌اند نظريات ماتريالستى را مطرح بكنند تا اين‌كه ماركسيسم پيدا شد و ماركسيسم فلسفه را اصولا از توزيع و تغيير جهان منتقل كرد و مسأله پراتيك و مسائل متافيزيك را به وسط كشيد و حتّى، با نوهگلى‌ها و «فوير باخ» كه كوشش مى‌كردند انتقاد مذهب را در مركز بحث بگذارند، مبارزه كرد و گفت براى ما مسأله انتقاد مطرح نيست. انگلس گفت هيچ چيزى احمقانه‌تر از مقابله با خداوند و مذهب نيست. بلكه اساس عبارت است از تغيير جهان و از ميان بردن ـ به اصطلاح ـ پايه‌هاى بهره‌كشى كه موجب تيره‌روزى مردم است و ايجاد اتحاد در ميان اقوام و ملل براى بوجود آوردن يك بين‌الملل انسانى. يعنى نقطه ثقل و مركز ثقل را، از اصول متافيزيك، به اصول اجتماعى منتقل كردند. لذا ديالكتيك را در مقابل مذهب و از آن جمله در مقابل دين اسلام و حكمت اسلامى گذاشتن، درست نيست. چون داخل خودِ حكمت اسلامى هم عناصر ديالكتيكى به نظر ما فوق‌العاده زياد و فراوان است. حتى در خود انديشه ارسطو نيز ديالكتيك بوده و بعداً بوسيله فلاسفه و بويژه عرفان بسط پيدا كرده است. در حكمت ملاصدرا كه يك حكمت خاصى است و هم داراى جنبه ذوقى اشراقى است و هم داراى جنبه استدلالى و منطقى، اين مسأله خيلى زياد انبساط و تجلّى پيدا كرده است. انگلس در باره «اسپينوزا» [Spinoza]حرفى را زده كه به نظر من درباره صدرالمتألهين هم كاملاً صادق است. آن سخن اين است كه فلسفه وحدت وجودى و اشراقى با راسيوناليسم و عقل‌گرايى و شيوه تعقلى و شيوه منطقى ـ آن‌گونه كه در نزد ملاصدرا بوده است ـ فوق‌العاده به سيستم انديشه ماركسيستى نزديك است. البته تفاوت‌هاى اساسى باقى مى‌ماند. در اين‌جا به هيچ وجه هدف اين نيست كه ما مرزها را پاك بكنيم و بگوييم اين عين همان است. يك چنين ترفندى در كار نيست ولى اين حرفى است كه از طرف انگلس گفته شده كه در اين‌جا فاصله فوق‌العاده كم است.

مجرى: ظاهراً اين سخنان پاسخ بحث ما نيست و در حوزه بحث ما نمى‌گنجد. ‌‌‌شما حداقل با يك تذكر كوتاه مى‌توانستيد آن سؤالاتى كه آقاى مصباح در حوزه حركت مطرح كردند، پاسخ بگوييد. ابايى نداريم كه وقت بيشترى در اختيار شما قرار داده بشود، ولى براى پاسخ گفتن به مسأله حركت.

‌