فرمولى ساخته شده ذهن ما باشد كه ما به آن قانون دست يافته و نسبت به آن آگاهى پيدا كرديم، آن را در عمل بكار مى‌گيريم. مثلا با افتادن اشيا روى زمين قانون جاذبه را كشف مى‌كنيم. تمام پديده‌هاى هستى را مى‌توانيم فرموله كرده و بطور قانونمند توضيح بدهيم كه علت آن چيست. اما اگر اين چنين نباشد بصورت ديگرى است. ما مى‌توانيم بطور مجزّا و پراكنده و متناقض با قاعده برخورد كنيم.

آقاى مصباح: مسأله اين بود كه مفهوم اصطلاحات بايد كاملا روشن گردد و بصورت دقيق تعريف شود تا بحثها شكل صحيح خود را پيدا كنند و جا بيفتند.

آقاى نگهدار: اين مسأله را از اين روى توضيح مى‌دهم كه بگويم اگر مولوى شعرى را گفته است كه با فكر ديالكتيكى مطابق است، اين شعر دليل اين نيست كه خود مولوى هم يك عالِم ديالكتيك و قائل به ديالكتيك بوده است و به تمام قوانين آن آگاهى داشته و آنها را پذيرفته است!

آقاى سروش: پس هيچ كسى متافيزيكى فكر نمى‌كرده است و نمى‌كند، در حالى كه شما مى‌گوييد همه چه بدانند و چه ندانند ديالكتيكى فكر مى‌كنند.

آقاى نگهدار: بلكه عليرغم آگاهى خودشان آن فكرى كه در ذهن آنها مى‌جوشد ديالكتيكى تحوّل پيدا مى‌كند.

آقاى سروش: پس تمام آنچه كه گفته‌اند و در كتابها نوشته‌اند، تفكرات ديالكتيكى است. ما عالِم متافيزيسين نداشتيم و نداريم! ما خيلى عالِم و دانشمند داشتيم كه قائل به قانون جاذبه بودند ـ البته جاذبه به معنايى كه شما مى‌گوييد ـ پس همه ديالكتيكى فكر مى‌كردند! وقتى كسى ديالكتيكى فكر مى‌كند ديگر ناگزير است كه چنين باشد. مثل ساعت من كه چه من بدانم و چه ندانم كار مى‌كند.

آقاى نگهدار: فكر، پروسه تحول فكر، اصولا حدوث فكر در ذهن و تكامل آن مطابق قانون ديالكتيك است. هر چند ممكن است اصلا ندانيد كه ديالكتيك چيست و يا فلان دهقانى كه در فلان مكان دارد كار مى‌كند اصلا نمى‌داند ديالكتيك چيست، ولى فكر و پروسه فكر او مطابق قانون ديالكتيك است.

آقاى سروش: فكر ديالكتيكى است؟!

آقاى نگهدار: بله. تحول فكر و خود پديده فكر ديالكتيكى است.

‌