آقاى سروش: من بر سر همان برهانهاى شما بحث دارم نه درباره چيز ديگرى. يعنى صحبت و بحث ما در همين باره است كه شما وقتى برهانى صحبت مى‌فرماييد، آيا اين برهان رسا هست و مقصود شما را مى‌رساند يا نه؟ والاّ بحث ديگرى نيست. فكر نمى‌كنم وقتى بحث برهانى شد، جايى براى خشم باشد. خشم براى زمانى است كه بحث برهانى نباشد. به‌هر حال صحبت در اين باره بود كه آيا صِرف اين‌كه مولانا چند جا بحث از تخالف و اضداد كرده‌اند، مى‌رساند كه او نيز تضاد ديالكتيكى را مطرح كرده است. حرف من دقيقاً همين است. حالا اگر شما مطرح شدن اين مطلب را نمى‌پسنديد اشكالى ندارد، آن را رها مى‌كنيم.

آقاى طبرى: نه. ديالكتيك اسم است.

آقاى سروش: ما كه نمى‌خواهيم به جاى گذشتگان اسم‌گذارى كنيم. در اين‌كه گذشتگان هم مى‌گفتند شب و روز ضدّ يكديگر هستند، ترديدى نيست و اين مطلبى نيست كه ما بخواهيم درباره آن اختلاف داشته باشيم. آنچه كه گوهر ديالكتيك را تشكيل مى‌دهد، مگر چيزى غير از تضاد و جهان‌شمولى آن و مولّد بودن آن نسبت به حركت است؟! والاّ اگر از تضاد بگذريد بايد بگوييد كه تمام كتابهاى لغت قديم هم ديالكتيسين بودند. براى اين‌كه در آنها هم ضد، ناسازگار، ترش، شيرين، انسان، حيوان، بالا، پايين، كوتاه، بلند، و... نوشته شده است. پس اين كه مورد بحث نيست. صرف اين‌كه ما بگوييم تضاد تاريخچه‌اى داشته، و يا در اشعار فلانى و سخنان فلانى كلمات متضادى همانند روز و شب وغيره بكار رفته، مثبِت مطلوب نيست. باز هم تكرار مى‌كنم كه من دلايلى را هم ذكر كردم. حالا بقيه آن برعهده شما است. خواستيد بپسنديد و خواستيد نپسنديد.

آقاى طبرى: اوّلا مى‌پسندم. ما داريم بحث مى‌كنيم. خاصيّت و ثمره بحث اين است كه طرف مقابل هم نظر خودش را بيان بكند و اگر با نظر شما موافق نبود آن را هم به صراحت بيان نمايد. لذا كاملا اين مسأله‌اى را كه شما مى‌فرماييد، مى‌پسندم ولى من عرض كردم كه به نظر ما دو شيوه تفكّر در تاريخ انسانى با همديگر وجود داشته است. يك شيوه تفكر كوشش مى‌كند اشيا و پديده‌ها را از همديگر جدا كند و ربط آنها را به همديگر نبيند و تحوّل و تجدد آنها را درك نكند يا اين‌كه ناقص درك بكند و به اين

‌