عامل مولدش تضاد درونى است؟ صحبت در اين جا بود. موضوع بحث اين نيست اگر خود حركت را در نظر بگيريد «بودن» و «شدن» است. اكنون از اين موضوع بحث نمى‌كنيم. به هر حال هيچ دانشمند مكانيكى تاكنون در اين باره سخنى نگفته است كه مولّد حركت چيست؟ بنابر اين اگر همه حركت‌ها معلول تضاد است و ديالكتيك برآيند علوم مى‌باشد، فكر مى‌كنيم كه دست كم علم مكانيك نبايد اين را بپسندد و به اين داورى راضى باشد.

آقاى نگهدار از قول من گفتند كه روش علوم استقرا است. البته اگر فرصت شد اين را توضيح مى‌دهم. ولى من نه در اين جا چنين سخنى را گفتم و نه در هيچ يك از نوشته‌هايم چنين مطلبى را نوشته‌ام. اين سخن درستى نيست. من هيچگاه نگفتم كه روش علوم استقرا است. اتفاقاً كسانى هم كه با درس‌هاى من آشنايى دارند مى‌دانند كه اين موضوع يكى از مسائلى است كه ما درباره آن با ديگران خيلى بحث كرديم. به هر حال دلايل من هر چه باشد، سخن من اين نيست. اين چيزى است كه بايد تصحيح بشود و در جاى خودش هم بايد درباره‌اش بحث بكنيم.

آقاى نگهدار: اين مسأله همينجا مطرح شد. شما از قول كسانى كه معتقد هستند روش علوم استقرا است، بيان كرديد.

آقاى سروش: بهر حال عقيده من اين نيست. البته كسانى هستند كه مى‌گويند روش علوم استقرا مى‌باشد. ولى عقيده بنده اين نيست.

امّا تحرير محل نزاع؛ آقاى مصباح به يك نكته اشاره‌اى كردند. من هم به آن اشاره مى‌كنم تا قضيه روشن شود و آن مسأله تضاد است كه معمولا زياد مورد سؤال واقع ‌‌‌مى‌شود. [مانند اين‌كه] مگر معتقد نيستيد كه الآن بين ايران و عراق جنگ است؟ پس چگونه تضاد ديالكتيكى را نفى مى‌كنيد؟ مگر معتقد نيستيد كه در گذشته بين فلان طبقات و فلان رژيم جنگ و نزاع و خصومت بوده است؟ پس چرا تضاد را نفى مى‌كنيد؟ اينها تصور كرده‌اند كه اگر ما تضاد ديالكتيكى را مورد انتقاد قرار مى‌دهيم، منظورمان نفى هر نوع جنگ و خصومتى است. و منظور ما انكار واقعيت نزاعها در عالم خارج است. آنچه موضوع بحث است و بايد دقيقاً روشن بشود اين است كه ما معتقديم در جهان بين انسانها در مواردى نزاع رخ مى‌دهد. اين مورد انكار نيست. و

‌