گاهى به طرف مقابل هم ديالكتيك گفته مى‌شود، همان‌گونه كه به دو معناى كاملا متقابل نيز ديالكتيك گفته مى‌شود. پس، از اين رو است كه ما درخواست نموديم ابتدا تعريف ارائه كنيد. [در پايان]خواهش مى‌كنم كه ديگر بعد از اين به فلاسفه نسبت ندهيد مگر اين‌كه...

مجرى: آقاى سروش بفرمايند.

آقاى سروش: بسم الله الرحمن الرحيم. من هم در مورد سخنانى كه گفته شد توضيحات كوچكى عرض مى‌كنم تا درباره بحث نوبت بعد تصميم بگيريم. ان‌شاءالله.

مجرى: تذكر مى‌دهم كه از وقت شما ١٤ دقيقه باقى مانده است.

آقاى سروش: بله.

مجرى: ولى شما هر مقدار خودتان مايل هستيد استفاده بكنيد.

آقاى سروش: اين مسأله مطرح است كه اگر سخنى را درباره مواردى گفتيم، ولى بر آن موارد صدق نكرد چه كار بايد بكنيم؟ اين سؤال چندين بار در اين‌جا طرح شد. منتهى چون مثالهايى بيان شد من فقط مى‌خواهم همان مثالها را توضيح بدهم. آقاى ‌‌‌طبرى مى‌گفتند كه طوفان مثلا در قطره صادق نيست، امّا در دريا صادق است. بحران در فرد صادق نيست امّا در اجتماع صادق است. فكر نمى‌كنم كه اگر بگوييم آب مايع است كسى مايع نبودن سنگ را انكار كند و نپذيرد كه مايع بودن بر سنگ صادق نيست. بحث از اين است كه موضوع حكمى كه مى‌گوييد چيست؟ يعنى درباره چه چيز داريد سخن مى‌گوييد؟ اگر گفتيد كه طوفان از آنِ قطره‌هاست، خوب طبيعى است كه اين سخن آنگاه باطل است كه ببينيم در يك قطره اين حكم صدق نمى‌كند. اگر گفتيد طوفان از آنِ درياهاست كسى حق ندارد در برابر شما بگويد كه شما كه گفتيد طوفان از آن درياهاست پس چرا در اين قطره طوفان بپا نشده! شما پاسخ روشنى در برابر او خواهيد داشت كه من درباره قطره‌ها كه سخن نگفتم. پس صحبت از اين نيست كه وقتى حكمى مى‌كنيم چرا يك جا صادق است و يك جا صادق نيست. كسى منكر اين تفاوت در صدق نيست. شما وقتى بگوييد كه قوها سفيد هستند كسى نمى‌توانند بگويد چون كلاغها سياه هستند، پس حرف شما باطل شد. چرا كه راجع به

‌