هم جنگ است و كسى منكر اين نيست. ولى مى‌خواهيم ببينيم آيا آن جنگى كه ماترياليسم ديالكتيك مى‌گويد همين جنگ است؟ به نظر ما همان‌گونه كه برداشت شما نيز همين است و آقاى طبرى هم مكرر فرمودند، ماركسيسم هيچكدام از اين اصول را ابتكار نكرده است. ديگران هم به حركت قائل هستند. به عقيده ما حركتى كه مرحوم ملاصدرا را اثبات كرده است خيلى بالاتر از آن حركتى است كه ماركسيست‌ها اثبات مى‌كنند. ما هم قائل به حركت هستيم و آن‌گونه كه در انتهاى مباحث تكامل فرموديد شما هم قائل به تكامل هستيد و ما هم قائل به تكامل هستيم. منتهى تكاملى كه ما مى‌گوييم از راه برهان فلسفى اثبات مى‌شود و تابع اراده خداست و از اين راه كه او حكيم است و كار عبث نمى‌كند، اثبات مى‌گردد. امّا تكاملى كه شما مى‌گوييد، تكاملى است كه طبق قانون «نفى نفى» در طبيعت بوجود مى‌آيد. مقصودم از «شما» همان ماركسيست‌ها مى‌باشند. البته ممكن است بر تفسيرى كه آقاى طبرى ارائه فرمودند ‌‌‌تطبيق نكند. تكاملى كه ماركسيسم قائل است تكامل خودبخودى است. به عنوان يك جريانى كه در طبيعت واقع مى‌شود و بدون نياز به نيروى مافوق طبيعى محقق مى‌گردد. در حالى كه اين معنا را هيچ فيلسوف و عارف الهى قائل نشده است. اگر منظور شما از ديالكتيكى كه مى‌گوييد در فلسفه الهى هست، آن ديالكتيكى مى‌باشد كه تضاد و حركتِ آن نيازمند عامل خارجى نيست، هرگز، هيچ فيلسوف الهى‌اى به چنين ديالكتيكى قائل نيست. ولى اگر معناى ديگرى براى ديالكتيك سراغ داريد بيان بفرماييد تا ما هم با آن آشنا شويم! شايد ما هم با شما موافق باشيم. اگر ديالكتيك به معناى مطلق جنگ است، خوب ما هم به آن قائل هستيم و آن را قبول داريم و اتفاقاً اگر اصرار داريم كه آقايان تعريف دقيقى براى تضادّ و تكامل و اصول ديگر ذكر كنند، براى همين است كه مشخص بشود ديالكتيكى كه شما مى‌گوييد چيست؟ و فرق آن با تضادهايى كه ما مى‌گوييم چيست؟ كتابهاى ما هم از بحث تضاد پر است. همانند گفته ملاصدرا در اسفار «لولا التضاد لمادام الفيض عن مبدء الجواد» اما تضادى كه او مى‌گويد غير از تضادى است كه ديالكتيسين‌ها مى‌گويند. اگر شما اسم اين را ديالكتيك بگذاريد، به يقين غير از ماترياليسم ديالكتيك و ويژگى‌هاى ماترياليسم ديالكتيكى است كه الآن مشغول بحث از آن هستيم. ديالكتيك معانى متضادى دارد.

‌