آقاى مصباح: بله. آقاى سروش مسك الختام بشوند. دو نكته در فرمايشات آقاى نگهدار بود. يكى به مباحث قبل مربوط مى‌شود كه بايد جواب فرمايش ايشان را عرض كنم. يك نكته هم مشترك بين ايشان و جناب آقاى طبرى است. ايشان فرمودند ‌‌‌كه بنده گفتم؛ خاصيّت مفهوم اين است كه ثبات دارد و تغيير نمى‌كند، در حالى كه خود ايشان معتقد هستند كه مفهوم هم تغيير مى‌كند. امّا در جواب بايد عرض بكنم سوء تفاهمى رخ داده است. يعنى آن چه بنده گفتم ثابت است الآن هم مى‌گويم كه ثابت است و شما هم خواهيد گفت كه ثابت است و آن چيزى كه شما مى‌فرماييد تغيير مى‌كند آن چيز ديگرى است. به تعبير ديگر آنچه را كه عرض مى‌كنم همان را انگلس و سران ماركسيسم هم مى‌گويند. آنها هم معتقدند كه همه چيز در خارج حركت دارد، مگر هنگامى كه در ذهن منعكس بشود. صورت ذهنى صورت ثابتى از يك شىء خارجى است. به عنوان مثال پرنده‌اى كه در هوا پرواز مى‌كند و دائماً دارد حركت مى‌كند، وقتى جلوى دوربين كه واقع مى‌شود و دوربين از آن عكس مى‌گيرد، اين عكس يك لحظه خاصى را نشان مى‌دهد. اين عكس ديگر پرواز نمى‌كند. پرنده دارد پرواز مى‌كند، اما وقتى شما از آن عكس گرفتيد، سكون و يك لحظه خاص را نشان مى‌دهد. حالا اگر اين عكس كم‌كم بر اثر نور آفتاب دچار رنگ پريدگى بشود و كم‌رنگ گرديده و اندك اندك رنگ آن محو بشود، اين سير رنگ پريدگى يك حركت ديگرى است. اين حركت ديگر جنسيت پرنده و حيثيت عكس بودنش نيست. صورت ادراك ما از شىء خارجى، يك لحظه ثابت را نشان مى‌دهد. البته در خارج، ثابت نداريم و اين خاصيت، ثابت است. اين مفهوم از آن جهت كه يك مفهوم است به چيز ديگرى تبديل نمى‌شود. مفهوم انسان هيچگاه مفهوم مَلَك نمى‌شود همان‌گونه كه هيچگاه مفهوم الاغ هم نمى‌شود. مفهوم همان مفهوم است. پس مفهوم هيچ وقت تغيير نمى‌كند.

آقاى نگهدار: آيا مفهوم انسان كه در ذهن بشر صد هزار سال پيش بود، همين مفهوم [امروزى] انسان است؟

‌