بشناسيم اين تضاد از چه زمانى پديد مى‌آيد و چگونه پديد مى‌آيد و زندگيش تا مرحله حل و تا نقطه پايان چگونه است؟ در اين مورد مى‌گويند زمانى بود كه صنعت‌گرها ـ در همين مثال سرمايه‌دارى ـ و توليدكنندگان خرده پا، با ابزار كارشان پيوند داشته‌اند و مالكيّت ابزار كارشان را در اختيار داشتند و خودشان توليد مى‌كردند، آهسته آهسته پروسه جدايى توليدكنندگان از ابزار كار شروع شد. بر اثر گسترش توليد كالا و گسترش بازار، به تدريج مالكيت خصوصى بر وسايل توليد بروز نمود تا اين‌كه سرمايه‌دارى پديد آمد. اين حالت در تقابل خصلت اجتماعى توليد، كه همان توليد كالايى بود، قرار گرفت. از همان ابتدا كه به اين شكل نبود كه مثلا توليد اجتماعى در برابر مالكيت خصوصى قرار بگيرد. بلكه در ابتدا اين دو تا با هم پيوند داشتند و همگون بودند و نمى‌توان گفت كه در آن مرحله اين دو كاملا با هم تقابل داشتند. گفتيم كه نه توليد اجتماعى بود و نه مالكيت خصوصى بر وسايل توليد اجتماعى به اين صورت بود. در ابتدا اين تضاد به صورت بسيار رقيق و ضعيف شكل مى‌گيرد و در همان مرحله بعضى‌ها اسمش را تقابل مى‌گذارند و برخى ديگر اسم آن را تضادّ ضعيف مى‌گذارند و بعد به تدريج اين تضاد تشديد مى‌شود و رشد پيدا مى‌كند و به مرحله تعارض مى‌رسد و در پايان هم اين تضادّ حلّ مى‌شود. پس اگر ما قائل شويم كه در يك مرحله‌اى در درون يك سيستم تضاد و يا ضدين وجود ندارد و بعد از گذر از اين مرحله ضدين صورت مى‌گيرد اين فكر از تسامح عارى نيست. اين تسامح از واژه‌گذارى و اصطلاح‌گذارى روى مفاهيم ناشى مى‌شود كه ممكن است ما دچار آن بشويم. ولى چيزى كه مورد نظر ديالكتيك است، پروسه رشد و تكامل يا تكميل و تشديد و در نهايت حلّ تضاد است. والاّ از همان ابتدا تضاد شكل مى‌گيرد و به تدريج تشديد مى‌شود و به حالت تخاصم و حالت تعارض تبديل مى‌شود. البته موضوع تضادهاى متخاصم و تضادهاى غير متخاصم و تبديل اين دو به يكديگر بحث ديگرى است كه چون مطرح نشده و قبلا آقاى طبرى توضيح دادند، بطور جداگانه توضيح مى‌دهيم. لطفاً سؤال بعدى [را طرح بفرمايند].

مجرى: سؤالات همين چند تا بود. اگر شما صحبت ديگرى داريد از وقت شما كم مى‌كنيم. بفرماييد.

‌