يك سرى خواصى كه كل پيدا مى‌كند. مثلا دريا جمع ادبياتى قطره نيست. در قطره كشتيرانى نمى‌توان كرد و قطره طوفان ايجاد نمى‌كند و در قطره جذر و مد نيست و در قطره نهنگ حركت نمى‌كند. ولى در دريا حركت مى‌كند. حال آن كه دريا از نقطه نظر شيميائى همان H و O است كه در آب هم كه مركب از قطره‌هاى زياد مى‌باشد، وجود دارد. در واقع بايستى گفت كه جلوه‌هاى فوق العاده بى‌رمق و گاهى اوقات نامشهود يك قانون كلى ممكن است وجود داشته باشد و ممكن است وجود نداشته باشد، ولى اين دليل نمى‌شود كه پس آن قانون كلى هم وجود ندارد. درخت داراى يك مختصاتى است. جنگل داراى مختصات ديگرى است. يك ريگ كوچولو هم داراى مختصاتى است. همان‌گونه كه كوه آتشفشان هم داراى يك مختصات ديگرى است. از اين‌گونه مسائل خيلى زياد مى‌شود مثال آورد. يعنى كل، جمع عددى اجزا نيست بلكه جمع علايى اجزا هست به اضافه يك سرى مختصات كه مخصوص كل به عنوان كل مى‌باشد.

آقاى سروش: معذرت مى‌خواهم. اجازه بدهيد توضيح بدهم. اگر شما براى وجود ‌‌‌ديالكتيك در كل دليلى ذكر كرده بوديد، همان دليل را مورد بررسى و مناقشه قرار مى‌دادم. تنها دليلى كه ذكر كرديد همان موارد جزئى بود. پس بنابراين ناگزيرم كه به دلايل خود شما تمسّك بكنم. اين گناه من نيست؟

بنا به اعتقاد شما، كل غير از اجزا است و خواصى بيشتر از آن دارد. جمع جبرى و عددى نيست. بسيار خوب. پس اگر مى‌خواهيد براى ديالكتيك دليل بياوريد بايد از همين كل دليل بياوريد نه از اجزا. بنابراين شما مى‌پذيريد مثالهايى كه از اجزا بيان فرموديد، مخدوش است و لذا براى فرار از اين خدشه سعى داريد به كل تمسّك كنيد. [اگر اجزا مخدوش است نبايد قاعده كلى را نتيجه بدهد و شما از آن نتيجه‌گيرى كلى كنيد.]

نكته دوم اين است كه مگر شما معتقد نيستيد كه اگر قانون و اصلى در مورد يك جزء صدق نكرد، به كل آن آسيبى نمى‌رساند، اگر شما اين سخن را قبول مى‌فرماييد پس آن را در مورد اين سخن هم قبول كنيد كه اگر جايى مطلبى در جزء صدق كرد، هيچ دليل ندارد كه در كل هم صدق بكند. يعنى شما چرا فقط از اين طرف مناقشه

‌