نفر، آقاى طبرى شانزده دقيقه و آقاى سروش بيست و يك دقيقه و آقاى نگهدار هجده دقيقه و آقاى مصباح بيست و يك دقيقه و نيم از وقتشان را استفاده كردند براى اين‌كه بحث كمتر خسته‌كننده باشد و صورت خطابى به خود نگيرد و به شكل گوياتر و ‌‌‌روشنتر موضوع را بيان كند، استدعا مى‌كنم در دور دوم بحث را بصورت سؤال و جواب و با بيان مختصرتر و در زمان كوتاه‌تر ارائه بفرمايند. توجه داريم كه سؤالات بر اين قرار است كه آيا تقابل همان حركت است يا حركت معلول تقابل است؟ ديگر اين‌كه اگر ديالكتيك جمع‌بندى علوم است كدام دانشمند در علومى مثل مكانيك، فيزيك و شيمى و ... گفته است كه در آن علم، تضادّ علت حركت است؟ سؤال سوم اين است كه اگر قانون تكامل «گرايش مسلط» است و اين سخن به معناى فرار از موارد نقض نيست و در واقع در برخى موارد تضاد وجود ندارد و از طرفى ديگر چون تضاد علت حركت است نتيجه اين دو سخن چنين مى‌شود كه مواردى كه علت حركت در آنها نيست پس حركت هم وجود ندارد! خواهشمند است به اين سؤالات پاسخ داده شود. از آقاى طبرى مى‌خواهيم با توجه به اين‌كه وقت بيشترى در اختيار دارند پاسخ اين سؤالات را بيان بفرمايند.

آقاى طبرى: مجدداً از دوست عزيزمان آقاى مجرى تقاضا مى‌كنم سه سؤالى را كه فرموله كردند، يادآورى فرمايند. من هم سعى مى‌كنم به هر سؤالى جواب كوتاه بدهم كه بحث بكلى در مجراى خودش حركت كند. خواهش مى‌كنم سؤال اول را مطرح فرماييد.

مجرى: سؤال اول اين بود كه آيا تقابل همان حركت است يا حركت منتج و معلول تقابل و تضاد است؟

آقاى طبرى: در بحث ديالكتيك يك مطلب را به كلى مسكوت گذاشتيم. ‌‌‌ديالكتيك از دو بخش اصول ديالكتيك و مقولات ديالكتيك تشكيل شده است. مقولات ديالكتيك عبارت است از مباحثى همچون علت و معلول و واقعيت و پديده و جبر و اختيار و قانون و تصادف و...، كه هر يك خود يك بحث جداگانه‌اى است. چه جالب بود اگر نظريات خود را در اين باره نيز مى‌گفتيم تا دوستان عزيزمان تصور جامعترى از مسأله بدست آوردند. امّا در اين‌جا مسأله علت و معلول مطرح است. به

‌