مى‌پيوندند، آيا اين جدا شدن و متصل شدن همان حركت است يا علت حركت است؟ مثلا در شيمى يا در هر جاى ديگر همين كه چيزى از آن‌جا برمى‌خيزد يا چيزى جاى او مى‌نشيند، همان، عين تحول است و ديگر نمى‌شود گفت كه تحوّل آن تضادى است كه عامل و مولّد همين تحوّل است. مى‌خواهم بگويم در اين جا يك خلطى بين خود شىء و نتيجه شىء، بين علت و معلول صورت گرفته است. همانند همان خلطى كه نوبت گذشته هم با آن روبرو بوديم و در آن‌جا تذكر داديم كه اين دو تا نمى‌بايد با همديگر آميخته شوند.

نكته ديگرى كه در اين جا مى‌خواهم ذكر كنم اين گفته دوستان است كه دائماً ‌‌‌در مباحث خود تكرار مى‌كنند كه ديالكتيك جمع‌بند علوم است. ولى فكر مى‌كنم شايد صحيح‌تر اين باشد كه بگوييم ديالكتيك برآيند علوم است. حال وقتى به سراغ علوم مى‌رويم تا ببينيم چه چيزهاى به‌هم‌ريخته شده و جمع و تركيب شده‌اند كه اين ـ ديالكتيك ـ برآيند و گرفته شده آنها است، مى‌بينيم كه متأسفانه مسائل بسيار بسيار ساده و كلى و پرابهامى بنام علم در اين جا ذكر مى‌شود. آيا واقعاً در علوم علت تحولات شيميايى، فصل و وصل اتم‌ها معرفى شده است؟ يا اين‌كه خود اين فصل و وصل اتم‌ها، همان تحول شيميايى است و بايد علّت اين را در جاى ديگرى جستجو نمود و ذكر كرد. مثلا در فيزيك و يا در علوم اجتماعى در تمام اين موارد چه چيز را به عنوان علّت ذكر مى‌كنند؟ بعنوان مثال آيا وقتى در شيمى واكنشى رخ مى‌دهد اعم از اين‌كه حرارت پس بدهد، «آندوترميك» و يا حرارت بگيرد، «اكتوترميك» و يا خودش بالطبع رخ بدهد، واقعاً فرق نمى‌كند؟ اگر ديالكتيك جمع‌بندى علم هست و بر اين مسأله خيلى تأكيد مى‌كنيم، دليل ما بر اين سخن چيست؟ تنها دليلى كه در اين‌جا ذكر مى‌شود اين است كه ديالكتيك برآيند مسائل و قوانين و تئورى‌هايى است كه دانشمندان گفته‌اند و در علوم بيان شده است. بسيار خوب. حالا نوبت آن است كه ما به علوم مراجعه كنيم و ببينيم واقعاً علوم به واكنشى كه ـ مثلا ـ در شيمى واقع مى‌شود چه مى‌گويند؟ آيا علوم به ما مى‌گويند كه اين واكنش معلول فصل و وصل اتم‌هاست؟ و يا اين‌كه اين واكنش خود فصل و وصل اتم‌هاست؟ بايد ديد كه طبق كدام تئورى سخن مى‌گوييم. تا به حال ما نشنيده‌ايم كه كسى در علوم گفته باشد كه فصل و وصل اتم‌ها،

‌