ذكر بكنيم تا مشخص گردد كه ما از حركت چه بينشى داريم و از مولّد حركت چه تبيين و تفسيرى داريم. شايد در ضمن بيان تفاوت اينها، مسائل ديالكتيك هم روشن بشود. البته تعاريفى كه ما از تضاد و تناقض داريم نيز ذكر مى‌شود تا يك كمى جنبه اثباتى مسأله روشن بشود.

آقاى مصباح: خيلى معذرت مى‌خواهم. اگر ممكن است امروز بحث تضاد و تناقض را از ديدگاه فلاسفه اسلامى تكميل كنيم. چون بحث حركت يك بحث گسترده‌اى است، در جلسه آينده بررسى شود.

آقاى سروش: بله، اشكالى ندارد. در زمينه تناقض توضيحاتى ذكر مى‌كنم.

آقاى مصباح: البته تضاد و تناقض در منطق و فلسفه اسلامى.

آقاى سروش: بله. پس من فرصت را باز مى‌گذارم تا شما با بيان خودتان توضيح ‌‌‌بدهيد ولى به هر صورت اين هم فرصتى است تا اين‌كه اين نكته روشن بشود. حكما و منطقيين از قديم به ما آموخته‌اند كه تناقض دو معنا دارد؛ يك معناى منطقى تناقض و ديگرى معناى فلسفى آن. تناقض در منطق بين دو قضيه است. يعنى بين دو قضيه منطقى كه صدق و كذب هر دو ممكن است و اگر يكى صادق باشد ديگرى حتماً كاذب خواهد بود و بالعكس. اين تعريفِ دو قضيه متناقض است. يعنى اگر بگوييم آب در اين‌جا هست و بعد بگوييم آب در اين‌جا نيست. اين دو قضيه با هم نمى‌توانند صادق و يا كاذب باشند. قضيه «اين ليوان آب ـ با اين مشخصات ـ در اين‌جا هست»، با قضيه «اين ليوان آب در اين‌جا نيست» با هم نمى‌توانند صادق باشند، همان‌گونه كه نمى‌توانند با هم كاذب باشند. يعنى هر دو راست نيستند. همان‌گونه كه هر دو هم دروغ نيستند. قطعاً يكى از اين دو راست و ديگرى دروغ است. اين همان تناقضى است كه در عالم قضايا در علم منطق وجود دارد. اين سخن ربطى به اين كلام ندارد كه بگوييم جهان خارج در حركت است ولى منطق صورى دنيا را ساكن بداند. اين دو ارتباطى به هم ندارند. براى اين‌كه حتى اگر مدعاى ديالكتيسين‌ها را هم ذكر كنيم، باز هم اين بيان در مورد آن صادق است. يعنى اگر از نظر ديالكتيك بگوييم جهان در حركت است و ماده يك پديده خود جنبان است. در برابر اين قضيه، خود ديالكتيسين‌ها هم قبول نمى‌كنند كه كسى بگويد مادّه در همان حال كه يك امر خود جنبان است، خود جنبان نباشد. بنابراين بحث از تناقض منطقى امرى است كه همه آن را مى‌پذيرند. وقتى

‌