گفتمان روشنگر در مورد اندیشه های بنیادین - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٣٥ - تضاد
را قبول داريد و اين سخن ناظر به نوع خاصى از تضادّ نيست يا اين تقسيمبندى در ذهن او نبوده است. به هر حال اكنون در ظرف بحث حاضر آيا ما حق داريم بگوييم كه اين سخنى كه آقاى انگلس گفتهاند فقط درباره تضاد آنتاگونيستى است يا نه؟ يا شما معتقديد كه در اين سخن خللى وجود دارد كه بايد مثلا آنرا رفع كرد؟
آقاى نگهدار: آه! ما بخواهيم راجع به نظر انگلس صحبت بكنيم؟!
آقاى سروش: نه؛ با انتساب اين جمله و اين تقسيمبندى به انگلس كارى نداريم. بههر حال اين سخن مقبول شما هم مىباشد. لذا در اين مورد مىخواهيم با شما صحبت بكنيم.
آقاى نگهدار: در مورد مسأله تضاد و تقسيم آن به تضادّهاى آنتاگونيستى و غيرآنتاگونيستى و يا همساز و ناهمساز، تلاشهايى از جانب ماركسيستهاى مختلف صورت گرفته است كه برخى از آنها مورد قبول است و برخى داراى ايراداتى است كه بايد مورد مداقّه بيشتر قرار بگيرد. ولى اصل تضادّ و تعريف تضادّ، و كليّت مسأله مورد پذيرش همه ماركسيتها و همه ديالكتيسينهاست و بهتر است در اينجا راجع به تفاوتهايى كه در تضادهاى آنتاگونيستى و غيرآنتاگونيستى وجود دارد بحث نكنيم، بلكه راجع به خود مقوله تضاد كه مسأله جوهرى در ديالكتيك است صحبت بكنيم.
آقاى سروش: بحث اين است كه وقتى شما مىفرماييد حركت خود تضادّ است، آيا هر تضادّى همان حركت است؟
آقاى نگهدار: حركت خود تضادّ است با اين معنا كه هر حركتى تضاد است.
آقاى سروش: هر حركتى تضادّ است و يا حركت يك نوع تضاد خاصى است، كه همان تضاد آنتاگونيستى باشد؟ بالاخره يا اين تقسيم را شما قبول داريد يا نداريد؟ شما بفرماييد من اين تقسيم را قبول ندارم. يك نوع تضاد بيشتر نيست. آن وقت حداقل معناى اين جمله در اين حدّ براى ما روشن است. ولى اگر اين تقسيم را مىپذيريد، پس اين را براى ما معين كنيد كه حركت از نوع كدام تضادّ؟ اينكه مىگويد تضاد را بطور كلى قبول داريم، كلام درست و صحيحى نيست. اين سخن دوباره ايجاد ابهام مىكند. ما در اين بحث بيش از هر چيز مشغول آناليز هستيم تا مسأله را روشن كنيم.