جمع‌بندى مباحث مربوط به ديالكتيك بر عهده شما است؟ به نظر من اين سخن حرفِ درستى نيست. ما بايد بحث‌هايى را كه در اين جا مطرح مى‌شود جمع‌بندى كنيم، والاّ اگر بنا بود كه جمع‌بندى بر عهده خود معتقدين به ديالكتيك باشد كه احتياج به مباحثه و گفتگو و مناظره نبود. [چون]شما همان مطالب اوّل را كه مورد نقد قرار گرفته بود، بدون اين‌كه به نقد آن اشاره كنيد مى‌گفتيد. يعنى دوباره همان نظر اول را به عنوان اين‌كه ديالكتيك اين است بيان مى‌نموديد. ما كه آن را نمى‌خواهيم. ما نظر ديالكتيك را اين جا مى‌شنويم، بعد بر مبنايش مباحثه و گفتگو مى‌كنيم و چه بسا در انتها واقعاً به يك نتيجه ديگرى برسيم. خواه مورد پسند شما باشد يا نباشد. صحيح نيست كه شما صرفاً به پسند خود فكر كنيد. ما اين‌جا به پسند و ناپسند كسى كار نداريم به قوّت استدلال كار داريم. توجه مى‌فرماييد!؟

آقاى نگهدار: بله كاملا.

آقاى سروش: بنابراين صحبت در اين نيست كه ما موافق نيستيم. اگر در اين‌جا جمع‌بندى ارائه شده است بر مبناى استدلال است. يعنى اين دليل ارائه مى‌شود، آن دليل هم گفته مى‌شود و نتيجه اين دو دليل خود بخود مشخص است. در حالى كه پاسخ درخورى هم شنيده نشده است. صحبت در اين نيست كه دوباره اصول ديالكتيك را توضيح بدهيم و نام آن را جمع‌بندى بگذاريم. پس سخن آخر نتيجه استدلال‌هاى متقابل است. و امّا اين‌كه فرمودند من جمع‌بندى كردم، واقعاً اين طور نبود. من در حقيقت نظر خودم را گفتم. همان‌طور كه شما نظر خودتان را مى‌گوييد و هنوز گذشته‌ها و يادداشت‌هاى نوبت گذشته من اين‌جا هست. مثلا در موضوع جادوگرى من سخن را گفتم و پاسخ آقاى نگهدار هم اين بود كه به نظر من كافى نيست. بنابراين بحث در همين‌جا باقى است. اگر وقت بدهيد دوباره ممكن است بحث كنم. من نخواستم [محصول] بحث را به اين معنا كه همه افرادى كه اين‌جا نشسته‌اند و اين حرف را قبول دارند، مطرح كنم. بلكه من گفتم از اين استدلال‌هاى متقابلى كه مطرح مى‌شود، اين نتيجه بدست مى‌آيد و در برابر اين سخن، پاسخ در خورى هم شنيده نشده است. در فرصتى كه براى من بود نظر خودم را گفتم. به‌هر حال اين دفاعى است كه من آن را لازم مى‌دانستم آن را بيان كنم. حال اگر موافق باشيد گفتگو را آغاز كنيم و كمى وارد موضوع بشويم.

‌