آقاى سروش: در ارتباط با همين سخنان آقاى نگهدار من چند نكته را مى‌گويم، بعد نوبت آقاى مصباح است تا صحبت خودشان را ايراد بكنند. اتفاقاً به نظر من اين صحبت‌هاى آقاى نگهدار تأييدى بود بر همان نكاتى كه من عرض كرده بودم. اوّلا من از صحبت‌هاى شما اين‌گونه استنباط كردم كه شما قائل به عموميت اين قانون هستيد. يعنى مى‌گوييد كه همه جا تغييرات تدريجى [كمّى] به يك تغيير كيفى منتهى مى‌شود.

آقاى نگهدار: البته در صورتى كه نسبت‌هايى كه گفتيم به هم بخورد. يعنى اصل همين است و على القاعده همين است. نه اين‌كه هر تغيير كمّى به هر صورتى كه انجام بگيرد يك تغيير كيفى از درون آن بيرون بيايد. هرگز قانون چنين چيزى را ندارد.

آقاى سروش: يعنى ممكن است در بعضى جاها اين چنين نشود و نرسد...

آقاى نگهدار: با حفظ نسبت؟

آقاى سروش: مى‌دانم. اگر آن نسبت حفظ بشود، ممكن است كه همچنان تغيير كمّى و تدريجى رخ بدهد و تغيير كيفى بدنبال نداشته باشد. پس به‌هر حال شما هم معتقديد كه چنين نيست كه هر تغيير كمّى به كيفى منتهى شود.

آقاى نگهدار: اساس همين است. از اوّل صحبت چنين گفتيم. «كميّت»، «كيفيت»، «نسبت».

آقاى سروش: من هم همين را دارم مى‌گويم. چيز ديگرى كه نمى‌گويم! نظر شما را دارم مى‌گويم! اين‌گونه نيست كه هر تغيير كمّى به تغيير كيفى منتهى شود. قانونِ گذار از تغييرات كمّى به كيفى عموميت ندارد.

امّا نكته دوم در مورد «نسبت» است. شما فكر نمى‌كنيد توضيح خيلى مبهم و كلّى از «نسبت» ارائه مى‌دهيد. به اصطلاح شما سخن را به يك تتولوژى تبديل مى‌كنيد. تتولوژى يعنى اين همان‌گويى. يعنى اين‌كه آدمى همان حرف را دوباره بگويد. مثلا بگويد: اين آب آب است. اگر آب آب است، پس آب است. حال در مورد نسبت هم مى‌گوييد؛ نسبت همان نسبتى است كه مايه تحوّل كمّى به كيفى مى‌شود. يعنى همان نسبتى كه به هم خوردن آن باعث تحوّل از كمّى به كيفى مى‌شود. يعنى منظورتان از نسبت اين است و مى‌گوييد اگر آن نسبتى كه باعث مى‌شود تحوّل رخ بدهد برقرار باشد، تحوّل رخ نمى‌دهد. امّا اگر آن نسبتى كه باعث ايجاد تحوّل مى‌شود، بهم بخورد

‌