مكانيك خلاف مفاد اين قانون را ادّعا مى‌كند. بنابراين در اين امور، تحوّلات تدريجىِ كمّى و تغيير مسافت، به هيچ وجه به تحوّل كيفى منتهى نمى‌شود. اتفاقاً همين حالت در مورد حركت وضعى هم صادق است. اگر به تعداد دورهاى حركت وضعى زمين يا گلوله و يا فرفره افزوده شود، باز هم يك كميّت است. مثلا يك فرفره صد بار دور خودش مى‌چرخد و يا صد هزار بار مى‌چرخد بدون اين‌كه چيز ديگرى از بيرون به آن بيفزاييم، نفسِ افزوده شدن تعداد دورهايى كه يك متحرك در وضع به دور خودش دارد، هرگز به يك تحوّل كيفى تازه نمى‌انجامد. پس اگر اين اصل گذار از تغييرات كمّى به كيفى را به منزله يك اصل علمى مأخوذ و مُلهَم از اكتشافات علمى و قوانين و تئورى‌هاى علمى در نظر بگيريم، به گمان من اين اصل مستثنيات بسيار دارد و موارد عدم صدق كثيرى براى آن مى‌توان پيدا كرد. از اين جهت به منزله يك اصل مورد قبول نيست.

امّا به منزله يك اصل فلسفى، چيزى كه در اين‌جا زياد درباره‌اش سخن گفته مى‌شود اين است كه مى‌گويند اين قانون براى كلّ عالَم است و به اجزا نظر ندارد و ... . حال من مى‌خواهم بگويم در كلّ عالَم ميزان انرژى و جرم بر روى هم ثابت است. اين اصلى است كه در اين‌جا چند بار بيان شد و حتّى به منزله اصل فلسفى هم تلقى گرديد. البته به اعتقاد ما اين يك اصل فلسفى نيست. به‌هر حال الآن از اين نظر و ديدگاه بحث نمى‌كنيم و چندان هم مهم نيست. ولى ثبات كمّيت انرژى و جرم به منزله يكى از قوانين استقرائى علمى فعلا پذيرفته شده است. اين نشان مى‌دهد كه در مجموعه هستى اصولا چنين چيزى جارى نيست. در مجموع هستى از آن نظر كه هستى است از نظر ماترياليست‌ها كه جهان را جز مادّه و جلوات مادّى نمى‌دانند، هيچ تحوّل كمّى و كيفى رخ نمى‌دهد. بنابراين اگر به كلّ هستى نظر كنيد اصولا گذار از كميّت به كيفيّت در آن ‌‌‌رخ نمى‌دهد. مجموع كميّت انرژى و جرم اصلا تحوّل نمى‌كند و عوض نمى‌شود. پس، از اين جهت هم در ثبات دائم هستند. البته ممكن است گفته شود كه در داخل عالَم انرژى به جرم و جرم به انرژى و جرم به جرم و انرژى به انرژى تبديل مى‌شود. در مورد ابعاد، و در اجزاى داخلى جهان اين حرف درست است و اشكالى هم ندارد. من در مجموع جهان از آن نظر كه مجموع است سخن مى‌گويم نه در اين ابعاض و ابعاد و

‌