گفتمان روشنگر در مورد اندیشه های بنیادین - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٧٢
كه انباشت حد معيّنى از كميّت، لزوماً تغيير كيفى را ايجاد مىكند. يعنى ما نمىتوانيم دائماً ساختمانى را بسازيم و بالا برويم، بدون اينكه انتظار داشته باشيم بر اثر تشديد فشار روزى اين پايهها در هم شكسته نشود و اين آجرهايى كه روى هم گذاشتيم همچنان ثابت بماند! وقتى كه كميّت ـ در اينجا به عنوان يك مثال مشخص مورد نظر است ـ افزايش پيدا مىكند، تبعاً به نقطه گسست مىرسد كه در آنجا پايههاى پِى در هم مىريزد. اين به تجربه هم بارها و بارها ثابت شده و مىشود. هر تحول اجتماعى هم اين چنين است مثلا در انقلاب هم همينطور است. اگر من مسأله انقلاب را مطرح كردم از اين رو است كه مايلم ادامه بدهم و در اين زمينه صحبت دارم. به هرحال در فيزيك و شيمى هم اين پديدهها را ما مىبينيم كه چگونه فراهمآمدن حد معيّنى از تغيير كمّى و پديدآمدن اندازه معيّنى از كميّات، يك تغيير كيفى را ضرورى مىكند. البته دو بحث ديگر در ضمن همين قانون ديالكتيك مطرح است. بحث اوّل اينكه اين نسبتها چه هستند، آيا زياد هستند يا كم؟ يعنى حتماً بايد به تدريج عناصر كمّى زيادى مدّتها روى هم انباشته و يا كاسته شوند تا به يك تغيير كيفى منتهى گردند. بههر حال درباره اين مطلب اظهار نظر نمىكنيم و فقط حدّ را معين مىكنيم كه اگر در اين تغيير دو حد صورت بگيرد، كيفيت مىتواند ثابت بماند و خارج از آن حد ديگر كيفيت نمىتواند ثابت بماند. همانگونه كه مثال آورديم و در موارد بسيار زيادى با اضافهكردن يك واحد، يك تغيير كمّى را مشاهده مىكنيم و با اضافهشدن يك واحد ديگر بر كميّت، يك تغيير كمى ديگر را مىبينيم. اصلا مكانيك كوانتوم بر اساس همين اصل بنا شده است. كوانتوم يعنى كميّت مقدارى. يك مقدار معيّن. يك بسته انرژى و يا ذرّهاى كه داراى انرژى است. بر اساس اين اصل مشاهده مىكنيم كه چگونه در ذرّات بنيادى تغيير يك كميّت و تغيير يك مقدار كمّى، موجب بروز يك كيفيت جديد در خصوصيات شىء و يا در آن سيستم اتمى و يا سيستم ذرّهاى كه در نظر گرفتهايم، خواهد شد. اين واقعيت را فيزيك ذرّهاى بطور دقيق در تمام موارد به ما نشان مىدهد كه چگونه اضافهشدن و يا كاسته شدن يك ذرّه ـ به هر شكلى ـ يك كيفيت نوين را بوجود مىآورد. يك جنبه مسأله بحث بر روى نسبتها است كه تا چه حد بايد باشد. البته ديالكتيك از اين موضوع بحث نمىكند. بحث دوم در مورد شكل