بايد تابع ما [ديالكتيك] بشود. قبلاً بحث كرده‌ايم كه علم تابع هيچ كسى و چيزى و از آن جمله تابع ديالكتيك نيست و بلكه حتى ديالكتيك هم به تأييد و تعبير خود شما از علم برمى‌خيزد. يعنى همان‌گونه كه گذشت، ديالكتيسين‌ها ديالكتيك را بر آيند علم مى‌دانند. البته اين ادعا نيز كلامى است كه بايد درباره آن بحث كنيم. اين يك نكته.

آقاى نگهدار: فكر مى‌كنم كه اگر يك نكته را من توضيح بدهم مسأله حل مى‌شود. ‌‌‌بايد دقيقتر سخن بگوييم و كلمه‌ها را دقيق‌تر بكار ببريم. عبارت «فرق نمى‌كند» در اين‌جا كه بحث فلسفى است تعبير «فرقى نمى‌كند» دقيق نيست. بلكه دقيق اين است كه بگوييم «ما نبايد با پيشداورى و فرضياتى كه پايه علمى ندارد با پديده‌هاى علمى برخورد مى‌كنيم» يعنى «ما ماركسيست‌ها ـ در برابر علم ـ پيشداورى نمى‌كنيم» و بايد اين عبارت را بكار ببريم كه «با پيشداورى به طرف علم نمى‌رويم». اين تعبير با عبارت «فرق نمى‌كند» اختلاف معنايى دارد. البته تا استنتاج چه باشد.

آقاى سروش: اتفاقاً شما با پيشداورى [به سراغ علم] مى‌رويد. شما الآن تمايل ‌‌‌داريد كه علم اين را بگويد و آن را نگويد. از قضا مطلب درست همين است. شما مايل هستيد كه علم اين را بگويد و آن را نگويد. يعنى پيشداورى داريد و مى‌گوييد كه علم اگر اين را بگويد براى ما فرق مى‌كند. شما دقيقاً اين را مى‌گوييد. در حاليكه من مى‌خواهم بگويم اين‌گونه نيست. يك عالم بدون پيشداورى و بى‌طرف، تسليم علم است و آماده است تا ببيند علم چه مى‌گويد. اگر علم اين را گفت، اين را مى‌گيرد و مى‌پذيرد و اگر آن را گفت، آن را و ...

آقاى نگهدار: البته مى‌دانيم كه داورى با پيشداورى تفاوت دارد.

آقاى سروش: داورى، پس از داورى علم مطرح است نه قبل از داورى علم. بنده هم توجه دارم كه داورى با پيشداورى تفاوت دارد در حالى كه بحث از همان پيشداورى است. بنابراين براى ما و شما نبايد فرق بكند و براى علم هم فرق نمى‌كند. ديالكتيك هم بايد تابع علم باشد. پس اگر علم اين را گفت، بايد بپذيريم، و اگر آن را هم گفت بايد بپذيريم.

نكته دوم اين است كه بررسى كنيم علم كدام يك را بطور قطعى گفته است؟ علم هيچ كدام را نگفته است. يعنى نه آن متن علمى كه شما داريد و نه هيچ متن علمى

‌