است. من نمى‌دانم چه موقع براى ما فرصت پيدا مى‌شود تا بتوانيم در اين مقابله جدّى عرايض خودمان را به ديگران برسانيم. خيلى بطور كوتاه عرض مى‌كنم كه من به عنوان نماينده حزب توده ايران بحث مى‌كنم، نه به عنوان نماينده يك مكتب فلسفى. حزب توده ايران، يك حزب سياسى و اجتماعى است و شرط عضويت خودش را قبول يك مكتب فلسفى قرار نداده است. ما اين سخن را بارها گفتيم كه هر فردى كه داراى عقايد الهى و مذهبى است، در صورت قبول برنامه حزب توده مى‌تواند عضو اين حزب باشد.

مجرى: آقاى طبرى عذر مى‌خواهم اگر بپذيريم كه بحث، بحث ايدئولوژيك ‌‌‌است و نمايندگان احزاب هم به عنوان نماينده ايدئولوژى احزاب در اين بحث آزاد شركت كرده‌اند، نه به نمايندگى از بينش سياسى احزاب، آنگاه فكر مى‌كنم منطقى‌تر اين مى‌باشد كه بحث سياسى را كنار بگذاريم. همان‌گونه كه آقاى كيانورى از حزب توده نيز وقتى در بحث شركت كردند فرمودند در اين جا بهتر است بيشتر به بحث ايدئولوژيك بپردازيم. اين‌كه حزب توده ايران مذهبى بودن را شرط عضويت مى‌داند يا نمى‌داند و يا به عكس مذهبى نبودن را شرط مى‌داند، مستلزم يك بحث مستقل است و از طرفى شما اين‌گونه عقيده‌اى داريد، ولى اين‌كه واقعيت چيست، خود قابل بررسى است. استدعا دارم بحث را در محدوده ايدئولوژى حزب توده ايران و ايدئولوژى سازمان فدائيان خلق محدود و دنبال بفرماييد.

آقاى طبرى: بايد عرض كنم كه آيت الله شهيد مطهرى در كتاب ماركس و ماركسيسم به اين مسأله تصريح كرده‌اند [كه] ماركسيسم داراى اجزاى مختلف از جمله ماترياليسم فلسفى، ديالكتيك و ماترياليسم تاريخى است. ايشان در اين كتاب تصريح كرده‌اند كه ماترياليسم تاريخى يا ماترياليسم ديالكتيك و خصوصاً ديالكتيك در مسأله متد از اجزاى لاينفك ماركسيسم مى‌باشد ولى احزابى هم هستند كه مسأله ماترياليسم فلسفى را به مثابه شرط اساسى نمى‌دانند و بسيارى از ماركسيست‌ها هم هستند كه عقايد ماركسيستى را مى‌پذيرند و عقايد ديالكتيكى را هم مى‌پذيرند ولى در عين حال عقايد خودشان را در مسائل مذهبى حفظ مى‌كنند.

مجرى: بله اين گفته امكان‌پذير هست ولى ...

آقاى طبرى: مثل اين‌كه ما با سه نفر بحث مى‌كنيم.

‌