انطباق انعكاس ذهنى خودش با طبيعت واقعى بيافزايد. ولى هميشه اين انطباق كلّى نيست. به اين ترتيب در مسأله قانون تضاد هم همين طور است. در اين جا ملاحظه كرديد كه درباره دو اصطلاح آنتاگونيست و غيرآنتاگونيست بين من و آقاى نگهدار تفاوت تفسير وجود دارد. ايشان معتقد بودند كه اين تقسيم را در عرصه اجتماع بايد بكار گرفت و از به كاربردن آن در عرصه طبيعت بايد به طور كلى خوددارى كرد. ولى من عرض كردم كه آن را در عرصه طبيعت هم مى‌توان به كار برد. مانند رابطه كيفيت نو و كيفيت كهنه. به اين ترتيب اگر در مسأله تضادّ نسبيّتى در افكار ما وجود داشته باشد، اين نسبيت عبارت از نسبيتى است كه معرفت ما آن را نشان مى‌دهد حتى طبيعت و اجتماع و در مجموع يعنى هستى يك سير تكاملى را طى مى‌كند. همان‌طور كه قبلا هم گفته شد ساز و كار اين سير تكاملى و مكانيسم اين سير تكاملى، آن چيزى است كه ديالكتيك كوشش مى‌كند كه آن را توضيح بدهد. به همين جهت مى‌گويد من هم تئورى هستم و هم منطق و اسلوب. اگر من درست توضيح مى‌دهم از اين رو است كه شما به توضيح درست مجهز باشيد تا بتوانيد انديشه خودتان را بهتر بكار ببنديد.

آقاى سروش: ببخشيد آقاى طبرى. باز هم مطلب روشن نشد. مايلم از حضورتان ‌‌‌سؤال بكنم. فكر مى‌كنم دو مسأله با هم مخلوط مى‌شود: يكى اين‌كه مدعاى ما چيست؟ ديگر اين‌كه مدعاى ما از چه درجه‌اى از صحت برخوردار است؟ اين دو مطلب كاملا از هم جدا هستند. يك وقت ما چيزى را ادعا مى‌كنيم و ادعاى خود را خيلى روشن و واضح بيان مى‌نمائيم، ولى يك وقت ما مى‌گوييم اين ادعاى روشن و واضح چقدر درست از كار در مى‌آيد. هر چند شايد يك كمى تغيير نمايد و به تعبير شما تكامل پيدا كند. سؤال اين نيست كه مدعا چند درصد درست است بلكه سؤال از اصل مدّعا است. يعنى آقاى طبرى سؤال از مدّعا است كه آيا تضاد در تمام پديده‌ها مصداق دارد و يا در بخش بزرگى يا در بخش كوچكى؟ امّا بحث از اين‌كه اين مدعا در آينده تصحيح مى‌شود [اثبات مى‌شود] و يا ممكن است يك ذره آن و بخش اندكى از آن راست باشد يا يك ذره آن دروغ باشد، امر ديگرى است. توجه مى‌فرماييد من مدّعا را سؤال مى‌كنم.

آقاى طبرى: براى دريافت كليّت اصل تضاد، بايد در برخى مفاهيم ديگر دقت

‌