و منطق ديالكتيك با منطق صورى در اين است كه ديالكتيك اشيا را در حركت و پيچيدگى و بغرنج‌بودن مورد بررسى قرار مى‌دهد ولى منطق صورى در حالت سكون و ثابت. آيا همين‌طور بود؟

آقاى نگهدار: بله.

آقاى مصباح: منطق به طور كلى راجع به فكر و اسلوب فكر بحث مى‌كند و هر چيزى كه در خارج به صورت متحرك و گذرا وجود داشته باشد، به صورت ثابت در فكر مى‌آيد. آن‌گونه كه به ياد دارم در كلمات خود آقاى انگلس هم چنين مطلبى وجود دارد كه هر چيز متحركى در فكر به صورت ثابت در مى‌آيد. بنابراين بر منطق صورى عيب نيست كه مقولات را به صورت ثابت مى‌بيند. اصلا فكر را به غير از صورت ثابت نمى‌شود ديد. حتى وقتى مفهوم حركت را در ذهنمان تصور كنيم، يك مفهوم ثابتى خواهد بود. مفهوم حركت ديگر حركت نمى‌كند و تغيير نمى‌كند. مفهوم حركت همان مفهوم حركت است. بنابراين، منطق سر و كارش با مفاهيم ثابت است. هر مفهومى را كه در نظر آوريد از آن جهت كه مفهوم است ثابت خواهد بود. و امّا آنچه كه به خارج و تغييرات خارج مربوط مى‌شود، ديگر ربطى به منطق ندارد. اين بحث يك بحث فلسفى است كه واقعيت خارجى چگونه است و ربطى به منطق ندارد. ما هم معتقديم كه عالم طبيعت يك‌جا و يك‌پارچه دائماً در حال حركت است. ما اين را انكار نمى‌كنيم. در حالى كه منطق ما، منطق صورى است و تضاد و تناقض را محال مى‌داند عالم طبيعت را دائماً در حركت مى‌بيند. بين اين دو مطلب هيچ تناقضى نيست. هم تضادّ و تناقض را از نظر منطق باطل مى‌دانيم و هم اين‌كه عالم خارج را يكپارچه در حال حركت مى‌دانيم و اين هيچ ربطى به تضادّ و تناقض ندارد. اين ‌‌‌انديشه و فكر كه حركت با تناقض رابطه دارد و اگر ما حركت را پذيرفتيم بايد تناقض را هم بپذيريم، تاريخچه خيلى طولانى دارد كه ضوابط بحث اجازه نمى‌دهد وارد آن قلمرو بشوم. اين انديشه همان فكر «زنون» و فكر ساير هم مكتبى‌هاى او است كه اكنون به آن نمى‌پردازم. اين سخن عين همان گفته آقاى انگلس و قبل از ايشان آقاى هگل مى‌باشد ولى دراصل از آنِ «زنون» است. او مى‌گويد اگر ما بخواهيم حتى يك حركت ساده مكانى و انتقال جسمى را از يك نقطه به نقطه ديگر در نظر بگيريم، بايد در هر آنى اين جسم در يك نقطه هم باشد و هم نباشد و... اين معنا همان تناقض است.

‌