از مسائل اساسی در تعامل بین‌فردی، احسان و نیكی‌ كردن است. «احسان» و «پاداش»، به لحاظ معنایی نزدیك به نظر می‌رسند، در حالی كه معنایی متفاوت دارند و نباید آن‌ها را با یكدیگر اشتباه گرفت. احسان یعنی «نیكی ابتدایی و غیرمشروط». پاداش با احسان، دو تفاوت اساسی دارد؛ نخست این‌كه در پاداش، صحبت از نعمت آینده است و در احسان، صحبت از نیكی گذشته و حال است. وقتی خوبی را نسبت به زمان حال بسنجیم، گاهی مربوط به گذشته تا حال است و گاهی مربوط به آینده است. خوبی گذشته تا حال، محبت را در انسان برمی‌انگیزد و خوبی که در آینده خواهد آمد، طمع را در انسان برمی‌انگیزد. دوم این‌كه احسان، ابتدایی و غیرمشروط به رفتار خاصی است، اما پاداش، مشروط به رفتار خاصی است كه انتظار آن می‌رود. بنابراین، مراد از احسان، نیكی ابتدایی و غیرمشروط به دیگری است كه موجب برانگیخته شدن محبت در طرف مقابل می‌گردد.

این مسئله ابعاد گوناگونی دارد؛ یکی این‌که واکنش به احسان دیگران چه باید باشد؟ و دیگری این‌که هر کدام از احسان و واکنش به آن، با چه مکانیزمی بر روابط اجتماعی اثر می‌گذارند؟ پاسخ به هر کدام از این پرسش‌ها، می‌تواند مبنای نظری اسلام در این موضوع را روشن کند و گامی در تولید دانش باشد. شناسایی مکانیزم‌های تأثیر، یکی از مسائل علمی در هر موضوعی است. پاسخ به پرسش‌هایی از این دست، با تکیه بر منابع حدیثی امکان‌پذیر‌ است. توان‌مندی متون دینی برای پاسخ‌گویی به چنین پرسش‌هایی، مورد غفلت واقع شده است. در این نوشتار به میزان حوصله مقام، با تکیه بر احادیث اسلامی، به تبیین مکانیزم تأثیر احسان و سپاس می‌پردازیم.

مکانیزم تأثیر احسان

احسان یکی از رفتارهای پسندیده اجتماعی و مورد تأکید جدی اسلام است.[١١٢] آنچه به عنوان مسئله‌ای علمی مطرح است، مکانیزم تأثیر احسان در روابط اجتماعی است؛ مسئله‌ای که به صورت ظریف و گاه صریح در متون دینی مورد توجه قرار گرفته، اما

[١١٢]. ر.ک: میزان الحکمه، ج٣، باب الاحسان.