در چند حديث پيشين ، به اين نكته اشاره شده بود كه در ماه رمضان ، شياطين به بند كشيده مى شوند . در اين زمينه پرسش هاى زير قابل طرح است : شيطان كيست؟ در نظام حكيمانه خلقت ، چرا به شيطان ، اجازه داده شده كه انسان را گم راه سازد؟ مرز تسلّط شيطان بر انسان تا كجاست؟ چرا خداوند ، در ماه رمضان ، شياطين را به بند مى كشد و از تأثير گم راهگرانه آنان جلوگيرى مى كند؛ ولى در ماه هاى ديگر ، آنان را آزاد مى گذارد؟ و سرانجام ، اگر اين گونه احاديثْ درست اند ، چگونه شمارى از روزه داران ، در اين ماه ، مرتكب گناه مى شوند؟ پاسخ تفصيلى و كافى به اين پرسش ها ، مجالى ديگر مى طلبد ؛ [١] امّا آنچه به طور اجمال مى توان گفت ، اين است كه : در ديدگاه اسلامى ، شياطين ، موجوداتى نامرئى از جنس جن اند كه از شعور ، آگاهى ، آزادى و قدرتِ انتخاب برخوردارند ؛ ليكن با سوء استفاده از آزادى خود ، با زيبا جلوه دادن زشتى ها و تحريك هوس هاى نامشروع انسان ، به گم راه ساختن و فريب دادن او مى پردازند . حكمت نقش اغواگرانه اى كه شياطين در نظام آفرينش بازى مى كنند ، شكوفايى استعدادهاى پنهانى انسان ، تربيت شدن در حدّ انسان كامل ، و مقاوم شدن او در

[١] در دانش نامه ميزان الحكمه ، در ذيل مدخل «شيطان» ، به پاسخ تفصيلى اين سؤال ها و بررسى ابعاد اين موضوع ، خواهيم پرداخت ، إن شاء اللّه ![٢] در قرآن آمده است : «چون كار داورى به پايان مى رسد ، شيطان مى گويد : خداوند به شما وعده راست داد و من به شما وعده دادم ؛ امّا تخلّف كردم . من بر شما سلطه اى نداشتم ، جز آن كه شما را دعوت كردم . شما هم پذيرفتيد . پس مرا سرزنش نكنيد و خودتان را ملامت كنيد» (ابراهيم : آيه ٢٢) .